Nua è Walter?

da Silvana derungs

La primavaira passada è cumparì il cudesch «Cuntradas imaginarias» da Walter Rosselli. In cudesch fin cun umor fin. In cudesch che va sin viadi e che ans fa tschertgar e guardar – enturn nus ed enten nus. Capitar na capita atgnamain betg bler en «Cuntradas imaginarias»: «No s-chasain.» Però dasper quest midar chasa capita bler dapli. La midada da chasa è be in pretext – ma in bun! – per observar e reflectar autras midadas e per prender en ina nova perspectiva: «S-chasond müdast la cuntrada dadaint e dadoura, aint in tai svess ed aint ill’abitaziun.»

Damai: Walter mida chasa. (A maun dad indicaziuns biograficas da l’«eu» raquintader partin nus dal fatg che quel «eu» saja identic cun l’autur Walter Rosselli numnà sin la cuverta.) Ma tgi è quest Walter? El è viagiatur en plirs senns. Intgins al enconuschan forsa sco translatur, p. ex. da «La chasa veglia» dad Oscar Peer en franzos. E sco translatur viagia Walter tranter las linguas vi e nà. Er en sia biografia è el in viagiatur – e circumscriva quai schend dad avair «fatg il tamazi fin enturn ils quarant’onns». Savens è l’autur e translatur dentant era viagiatur en il vair senn dal pled, il bler sco passagier en il tren. E da quests viadis ans lascha el participar en «Cuntradas imaginarias»: purtretond cuntradas contempladas e da quellas cumplettadas en ils patratgs.

Walter en viadi: 
avert, sincer e cun viz

Ma tge legin nus en quest cudeschet da strusch 100 paginas? Rapports da viadi? Istorgias curtas? Anecdotas? Columnas? U vulain nus categorisar quai sco reflexiuns purziunadas e sequenzadas? Perquai èn quests raquints en il dretg lieu sut il format «Ord chadaina» da la Chasa Editura Rumantscha – ina retscha che publitgescha texts contemporans che na sa laschan betg adina categorisar a moda classica tenor furma e cuntegn. Ils texts da Rosselli èn dal reminent gia cumparids en versiun originala taliana en la revista «Agricoltore Ticinese»; l’autur als ha lura elavurà e translatà per vallader per questa ediziun. Ma independent dal gener dals texts: Amez quels sent’ins Walter che di quai ch’el pensa, mintgatant avertamain e mintgatant main manifest. El sco persuna, modest sco quai ch’el è, resta dentant adina in pau zuppà, quai ch’è forsa simptomatic per translaturas e translaturs. Amez ils texts stat però era Walter cun ses viz subtil unì cun colliaziuns tranter las linguas, mussond l’agilitad e la raffinezza linguistica. Quella resorta p. ex. en l’allusiun ad in grond grossist: «Perfin il supermarchà, quel mez gross cul nom cha no mettain l’accent sül fos vocal, rivaiva in cumün mincha mardi saira e sonda la daman.»

L’umor fin chatta ses pendant en las illustraziuns dal cudesch: Ils maletgs da Franz Caviezel èn fotografias fatgas da webcams. Quellas paran absurdas ed irriteschan: Pertge in maletg cuvretg cun pes dad ina mustga? Pertge in curtgin ch’ins vesa be atras las lamellas dals barcuns? Ma lura chatt’ins Walter er en quels maletgs. Prendend en ina nova perspectiva sa preschentan las cuntradas purtretadas cun novas dumondas: Pertge vul insatgi mussar gist quel panorama? Pertge vul insatgi observar gist quella via? E cura ch’insatge nunspetgà vegn davant la camera daventan quests maletgs divertents ed accentueschan e cumpletteschan ils texts da Rosselli.

Però enavos tar il tema: Walter mida chasa ed ans piglia cun el sin viadi da chasa a chasa, tranter Montreux e Milano, l’Islanda e l’Italia. El ans raquinta da cudeschs legids e dat invista en cuntradas realas e visiblas e quellas regurdadas ed imaginarias. Tranteren èn quai cuntradas chargiadas cun istorgias da dieus nordics e lieus plains da regurdientschas da l’uffanza. Quellas istorgias èn anecdoticas, levas e divertaivlas, ma main extraordinarias e custaivlas. Las perlas da «Cuntradas imaginarias» èn numnadamain ils texts strapatschus.

Cun polesch verd e det mussader

Gea, Walter scriva era spess e pretensius! Intgins suspiran, pensond da stuair leger descripziuns da cuntradas. Però gist quels texts furman ils muments prezius da quest cudeschet. Rosselli è in bun observader contemplativ, sco p. ex. dal tschiel sur il Jura: «Dalöntsch davent sun las costas dal Jura illa sumbriva, grisch da mür ed amorfas davo ün sindal da lat, ma sur las craistas as culurischa il tschêl blau d’orandsch tmüch e las nüvlas da cirrus chi ris-chan dad ir tras el piglian planet nüanzas da grisch da füm. Il prüm sblach, s’impizza uossa l’orandsch e las nüvlas vegnan amo ün pa plü s-chüras, intant cha la culla da fö as schlada e para per ün mumaint da far gnir plü ferma sia glüschür […] sco ün vegl pairin chi dà ün ultim sigl da glüm ant co’s stüder per adüna.»

Entras l’accuratezza e l’exactadad linguistica e materiala èn las frasas lungas, mintgatant era cun ina sintaxa nunusitada. Questas frasas ans sforzan da ralentar – sche nus essan disposts per quai. Ed ellas ans sforzan da ponderar, p. ex. davart las atgnas enconuschientschas botanicas: Il suvi, quel enconuschain nus anc, ma tge planta è il puzpan? Tge pastg è la giunschla? E tge planta è la tschespidana? Quest muments èn dal rest in bischu en quest cudesch, damai che pauca belletristica rumantscha numna tantas plantas e flurs per lur num senza dar l’impressiun dad esser in cumpendi botanic.

Siond uschè datiers a la natira pledenta Rosselli natiralmain er in tema significativ per el – e da raschun per nus tuts: La pitschnezza da l’uman davant la bellezza e la pussanza da la natira ch’è en il medem temp uschè fragila e vulnerabla. «Eir ils vadrets chi’s retiran laschan però inavo cuntradas da tschel muond […] In quistas cuntradas davant ils vadrets as schladan las proporziuns. Tü at saintast amo plü pitschen in quellas extensiuns desertas e davant l’imnatscha dal coloss da glatsch chi’d es amo adüna là, sco ün vegl tiran, e schabain ch’el es vieplü flaivel, sa’l amo adüna far vadè sainza preavis e sainza bleras ceremonias.» Qua e là para Walter da dauzar ses det mussader, appellond ad in zic dapli umilitanza. Per fortuna tschiffa el si era quels muments admoninds cun ina tschegnada strolia che ans lascha – malgrà tut – surrir a la fin.

«Laschar gustar la cuntrada»

«Viagiar planet es la megldra maniera per as laschar gustar la cuntrada», scriva Rosselli. Leger plaunet è la meglra maniera per sa laschar gustar «Cuntradas imaginarias». Il cudesch ans sforza da ralentar per pudair suandar pass per pass, ventin per ventin, mintga midada da colur al firmament, da s’imaginar las fassettas da las colurs descrittas. E qua sa revelescha l’effect dal cudesch, l’act meditativ observond la natira interna ed externa e giudend l’unitad dad ambient ed atmosfera – tut cumbinà cun ina presa spiertusadad e senza esser pesant. Gist uss, il cumenzament da l’atun, fiss perquai in bun mument per contemplar e sentir a moda palpapla las midadas da la natira. I fiss in bun mument per ralentar. Ed i fiss damai in bun mument per leger «Cuntradas imaginarias».

Walter Rosselli «Cuntradas imaginarias». Texts curts, vallader. Chasa Editura Rumantscha, Ord Chadaina 3, Cuira 2019. 102 paginas, 18 francs.