Infuormaziuns da temps passats grazcha al fö

Da FLurin Andry / ANR

In memoria al fö da Lavin organisescha il cumün differents arrandschamaints tematics. Grazcha a fös as conserveschan substanzas organicas chi schmarschissan uschigliö. Avant 150 ons es arsa üna gronda part dal cumün da Lavin. 300 abitantas ed abitants vaivan pers lur dachasa e trais eir lur vita. Per commemorar quista tragedia illa fracziun Lavin ha il cumün da Zernez incumbenzà a Hans Schmid chi maina l’Hotel Piz Linard a Lavin ed a Jürg Wirth, schurnalist e paur, da far ün’exposiziun e d’organisar arrandschamaints tematics. In lündeschdi saira vaivan els invidà ad üna discussiun cun l’archeolog chantunal Thomas Reitmaier. Il tema ha interessà a blers, la sala Lavinetta i’l hotel da Schmid d’eira bain occupada. Sch’el sco archeolog bada cun chaminar tras Lavin cha’l cumün d’eira gnü devastà d’ün grond fö?, ha dumandà il moderatur Wirth a l’archeolog.

«Exchavar es eir adüna destrüer»

Ch’el nu vezza facilmaing cha parts dal cumün d’eiran arsas, ha respus il perit, «eu vez però cha’l cumün nun es uschè tipic engiadinais, dimpersè cha las bleras chasas sun fabrichadas i’l stil lombard sco a Ramosch eir.» Per verer chi ha ars as stessa, sco ch’el ha dit, chavar i’l terrain. «Las exchavaziuns archeologicas as faja per chattar las funtanas d’infuormaziun, la dumonda fundamentala da l’archeologia es, co vivaiva l’uman plü bod, i’ls temps chi nu daiva amo documaints scrits?», ha declerà Reitmaier. Il scienzià es oriund da Telfs i’l Tirol dal nord. Avant co dvantar archeolog chantunal ha el lavurà sco docent a l’Università da Turich. «Exchavaziuns significhan adüna eir chi’s desdrüa ils lös ingio chi’s vaivan conservats stizis dal passà.» Chi saja perquai da planisar fich bain ingio chi’s chava, ha’l accentuà e dit chi detta in Grischun var 3500 plazzas d’exchavaziuns cun chats chi hajan etats da fin 12 000 ons. Ot fin desch jadas l’on fa l’uffizi archeologic uschedits s-chavamaints urgiaints: «Scha no vezzain cha progets da fabrica pudessan desdrüer stizis preistorics protegiaina quists stizis pellas prosmas generaziuns sainza impedir ils fabricats.»

Il fö ha pussibiltà blers pass civilisatorics

In quai chi reguarda l’acheologia dad incendis ha dit Reitmaier cha’l fö saja stat avant var 600 000 fin 800 000 ons ün dals acquists elementars da l’uman: «Il fö ha dat chod, glüm, pussibiltà da cuschinar mangiativas ed eir da transfuormar material, sco p. ex. ardschiglia.» Il fö ha eir per l’archeologia üna grond’importanza: «Materials organics sco lain as mantegnan schi vegnan ars e carbonisats, perquai dà l’archeologia grond’attenziun a las restanzas da fös.» Cun differentas metodas (vair fanestra) pon ils archeologs datar quels chats. Uschea esa gratià a Reitmaier e seis students eir da chattar da l’on 2007 in Val Fenga restanzas d’üna teja d’alp cun ün’età da var 2500 ons. «Moleküls da lat cha no vain chattà muossan cha’l lat gniva elavurà fingià da quel temp», ha constatà l’archeolog chantunal. A la dumonda da Wirth che progets archeologics ch’el realisess il plü jent ha dit Reitmaier chi til tress da verer che chi’s chattess a Ramosch sü Mottata e tanter Lavin e Susch pro las Fouras da Baldirun.