N’èn mes daners betg
 mes daners?

Da Pieder Caminada*

Essas vus gia digital – ubain anc adina analog? Natiralmain essas vus digital. A moda analoga na pon ins oz per part gnanc pli telefonar. La digitalisaziun ha gia daditg enta pugn nus tuts. E nagin na po mitschar dad ella. Ma quai na tanscha anc adina betg. Senza internet pli svelt, ans dian politichers e manaders da l’economia preoccupads, manchentian nus l’avegnir – ed il mund giaja a frusta. (Remartga en parantesas: Forsa va el in di a frusta gist pervia da la digitalisaziun.)

Be pessimists da cultura na laschan gnanc in bun fil vi da la digitalisaziun da nossa societad. Quant pratic èsi sch’ins po entrar en in tren ubain en in bus ed activar in bigliet grazia ad in’app cun in unic clic. Ubain sch’ins po guardar suenter sin il telefonin gia minutas avant l’arrivada dal tren sch’el è punctual ubain quantas minutas retard ch’el ha. Ed inqual giadas perfin pertge.

Ma betg dapertut na contribuescha la digitalisaziun al confort da las burgaisas e dals burgais. Per dir la vardad, per mai na fissi betg dischagreabel sche l’appel per l’examinaziun periodica dals vehichels activà digitalmain na vegniss ina giada betg. La finala dun jau mes auto conscienziusamain ina giada l’onn en service sco recumandà da mes garaschist per ch’jau possia adina esser sin via cun in auto senza mendas tecnicas. Ma il stadi n’ha betg confidenza en mai. Quai è seccant, ma da princip bain en urden. La segirezza sto avair prioritad.

Tar umans che vegnan plaunet in zic pli vegls n’è il stadi per bler betg uschè digital sco tar autos ch’han cuntanschì ina tscherta vegliadetgna. Jau na sun en il fratemp betg pli fitg lunsch davent da mia pensiun. E sco ch’i m’è vegnì recumandà gia diversas giadas ma fatschent jau gia uss (in zichel) cun questa nova perioda da la vita. «N’emblida gea betg da t’annunziar ad uras tar la AVS, uschiglio na retschaivas ti nagina renta suenter tes pensiunament», ma fan da savair contemporans da buna pasta adina puspè. Cun auters pleds: Il stadi pretenda da mai ch’jau l’aviseschia cura ch’jau cuntansch mia vegliadetgna da pensiun – sco sch’el na savess anc betg quai. E sch’jau tralasch quai tegna el simplamain enavos mes daners da vegliadetgna. Pia exact ils daners ch’jau hai laschà trair giu da mia paja mais per mais per ch’jau na stettia betg qua senza entradas suenter la finiziun da mia activitad professiunala.

En l’epoca da la digitalisaziun èsi grev da chapir pertge ch’jau na retschaiv betg simplamain ina brev da l’Institut d’assicuranza sociala, en la quala stat scrit davent da cura ch’jau sun legitimà da retschaiver la renta da l’AVS. E raschunaivlamain cun la dumonda nua che la renta duaja vegnir pajada or.

Fallà bel e bain, il stadi ma fa esser in petent. Jau stoss al rugar cun in formular d’assegnar «mes daners» (ch’jau hai pajà en tenor las prescripziuns dapi ch’jau hai gì 20 onns) en rentas mensilas – enfin che la mort ans separa. Tge duajan ins pensar da quai? Forsa ch’in auto in zichel isà è pli impurtant per il stadi ch’in uman che vegn pensiunà? Bainvegni en il mund digitalisà!

* Pieder Caminada è mainaproject scolaziun e redactur tar la «Südostschweiz». El è creschì si a Glion en in ambient per gronda part tudestg e viva oz en il vitg rumantsch da Castrisch.