Zonas da Gore-Tex e luvratori d’experiments creativs

Da Flurin Bundi*

Cura che la confederaziun envida a siu colloqui per discutar la situaziun da sias linguas minoritaras sut il tetel «La Svizra è er taliana e rumantscha» serendan persunalitads ord politica, scienzia e societad civila a Turitg. En realitad ei la Svizra lu denton stada taliana, franzosa ed era empau tudestga. Romontscha eis ella denton buca propi stada. Quei para ridicul sch’igl arranschament ha igl intent da sclarir tgei plazza ch’il romontsch ed il talian hagien en Svizra.

Las politicras ed ils experts presents han lu era concediu che las stentas e mesiras ch’ils cantuns e la confederaziun han priu entochen oz tonschien buc. En ina societad da tranformaziun dil temps analog en in temps digital restien il romontsch ed il talian sut squetsch. Ulteriuras mesiras per mantener questas linguas seigien dumandadas, era ordeifer lur territori tradiziunal, aschia il tenor.

Ton pli fa ei surstar ch’il plaid dil cusseglier federal, Ignazio Cassis, il referat dalla directura digl Uffeci federal da cultura, Isabelle Chassot, ed autras presentaziuns ord il ravugl da persunalitads che sefatschentan professiunalmein culla politica dallas linguas minoritaras en Svizra ein vegni translatai simultanmein per talian, franzos e tudestg, ferton ch’il romontsch ei buca vegnius risguardaus.

Per buca piarder l’attenziun ein ils acturs romontschs Manfred Gross, menader dalla partiziun plurilinguitad alla Scol’aulta da pedagogia dil Grischun, e Corina Casanova, presidenta dalla Fundaziun Medias Rumantschas, stai sfurzai da presentar lur «projects da buna pratica» per tudestg, schegie ch’els han perfin projectau lur folias en tudestg.

Passai ella trapla romontscha ein era Ladina Heimgartner, directura da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, e Clau Dermont, co-president dalla Pro Svizra Rumantscha. A moda natirala han els vuliu rispunder per romontsch allas damondas dil moderatur Rico Valär ch’ei professer extraordinari per litteratura e cultura rumantscha all’Universitad da Turitg. A moda suverana ha Valär menau en tuttas quatter linguas naziunalas tras il program ed ha aschia da temps a temps sco singul pudiu dar in’udida minimala al romontsch. L’administraziun federala segiustifichescha sin damonda ch’ei detti negins survetschs da translaziun simultana per romontsch ch’adempleschien ils criteris usitai da certificaziun.

Il fatg che l’administraziun ha buca giu la veglia da porscher ina plattafuorma adequata al romontsch para cuntradictorics, damai che la cohesiun denter las linguas naziunalas ei adina puspei vegnida menziunada dils exponents ufficials sco scazi dalla cultura ed identitad svizra ch’ei vala da promover. Christine Matthey, directura dil Forum Helveticum, ha appellau che la defensiun dil romontsch s’audi tier la responsabladad da mintga burgheisa e mintga burgheis svizzer. Ei seigi il temps da sensibilisar ils cantuns ordeifer il territori tradiziunal dils Romontschs e Talians da metter a disposiziun resursas per la promoziun dallas duas linguas minoritaras.

Era Sacha Zala, directur da Documents Diplomatics Svizzers, ha menziunau ch’ei fetschi basegns da metter a disposiziun substanzialmein dapli daners publics che stattan a disposiziun a liunga vesta. Zala ha medemamein numnau il principi territorial che defineschi cunfins linguistics sco «zonas da Gore-Tex» ch’ein serradas hermeticamein. Tenor il historicher s’auda il principi territorial da 1848 reformaus perquei ch’el detti l’impressiun da muntognas che discuorien ina lingua.

Ladina Heimgartner perencunter vesa il spazi romontsch sco in laboratori d’experiments nua che novs models e projects pon nescher, dils quals l’entira Svizra po profitar. La Romontschia stoppi far diever da quella fermezia, esser curaschusa, experimentar e parter ses resultats cull’entira societad e buca sulet dumandar per daners.

Clau Dermont ha constatau che la confederaziun delegheschi ses pensums da controlla ensi, numnadamein al Cussegl dall’Europa, ferton ch’ella delegheschi la lavur da promoziun engiu e surlaschi quella als cantuns.

Il cusseglier federal Cassis ha serau il colloqui culs plaids: «C’è quindi ancora moltissimo da fare…». Mesiras concretas tgei ch’ei seigi tenor siu meini aunc da pigliar a mauns pil romontsch e talian ha el denton presentau neginas.

* Flurin Bundi, oriunds da Sagogn, studegia historia, romontsch ed antropologia sociala a Berna e Turitg. El ei suprastant dalla Pro Svizra Rumantscha (PSR).