Meritass Adam Quadroni il premi dils curaschus?

Il davos temps han ils mieds da pressa e televisiun rapportau bia sur dalla historia dil Whistleblower Adam Quadroni. Per il lectur ni aspectatur eis ei grev da capir e da giudicar sur dil curriu e passau. Igl impressari Adam Quadroni ei par’ei buca staus mo in sogn. El ha buca dau la paga als luvrers e buca pagau il material ed aunc bia auter. Era ha el igl emprem collaborau cun il cartel da baghegiar. Denton ha el survegniu schliata cunscienzia, ha rimnau fatgs e documents e suenter annunziau quei allas instanzas pertuccadas. Quell’annunzia ha duvrau bia curascha ed energia. El ha piars sia interpresa ed oravontut ils affons ch’el ha aunc oz aschi bugen. Persunas cun bia pussonza ein semessas ensemen ed han mess il traditur sapientivamein a frusta. Medemamein ha il pievel dalla regiun untgiu Adam Quadroni. Ina veseivla e tipica tenuta da nus carstgauns cura ch’ei vegn ad ureglia ch’enzatgei savessi buc esser schuber. Tier tutta speculaziun negativa viers Quadroni eis ei da l’autra vart per biars nuncapeivel ch’Adam Quadroni ha pudiu surmuntar quei immens squetsch. Quella tgisa ei stada per las autoritads ina dètga surpresa. Negin che vuleva crer ni surprender responsabladad. Aschia damogna la pussonza da far cuglienems nua ch’ella sa e po. Sin igl entir mund savein nus leger ni mirar alla televisun mintga di exempels da corrupziun, enganadas e cuglienems. Secapescha ch’ei cuosta grondas summas per intercurir il succediu. Negin problem, il pagataglia astga pagar tut quei ch’ei vegniu fatg falliu ni tralaschau. La historia dad Adam Quadroni ei aunc ditg buca finida. Per cletg ha el da sia vart capavels e ferms giurists che gidan el e sedostan per giustia. Da mia vart meritass Adam Quadroni en scadin cass la medaglia dils curaschus.

Cumpatg era il plan dall’attacca sin Adam Quadroni daditg enconuschents als superiurs dalla polizia. Quel ei allura vegnius exequius cun transportar 14 polizists grenadiers da Cuera en il liug nua ch’in’exagerada e pauc plascheivla attacca ha giu liug. Ins savess era numnar quei auter, 14 elefants han pigliau in muschin e tractau quel malamein. Ch’aschia enzatgei schabegia en nossa Svizra ei turpegius e nunusitau. Quell’intervenziun fa oravontut per il Grischun schliata reclama e bia donn. Senz’entrar pli fetg en quella difficila materia vulessel bugen aunc scriver dus auters schabetgs ch’han fatg surstar mei.

Jeu erel cun miu amitg da Mustér sin via viers Cuera. En in liug pauc veseivel stevan dus polizists ch’havevan par’ei mussau a miu amitg da carrar pli plaun. Il davos mument ei lez vegnius da retener igl auto sper quels. Cun vehemenza ha in giuven, mo arrogant polizist, ch’jeu numnass aunc oz quel in «Schnuderbuob», scarpau si la porta digl auto e griu sin miu amitg sc’in parler. Miu amitg ei per cletg staus ruasseivels e cura ch’il polizist ei puspei vegnius calms eis el seperstgisaus per siu sbagl. Il polizist ha la finala aunc dau ad el ina davos’admoniziun e schau carrar vinavon nus. Tuppamein havein nus buca dumandau quei polizist siu num per intervegnir el dretg liug. La polizia ha buca lev en la pratica da vegnir acceptada da quels che surpassan las leschas etc. Autramein fan els buna lavur e gidan tier accidents, tier barschaments, tier catastrofas e spendran schizun veta. Quei astgein nus buc emblidar. Senza la polizia fuss ei buca pusseivel da mantener uorden en nossa patria. Era els ein mo carstgauns. Denton constat il slogan «La polizia, tiu amitg e gidonter» buc adina.

Dacuort sundel jeu staus per entgins dis en il spital a Glion. Leu sundel jeu staus en combra cun in pazient ch’era miez schiraus. Tier tut esser paralisaus haveva quel ina bucca pli maltschecca che maltschecca. El ha entschiet a reclamar e tugnar sur dil spital, sur dils miedis, sur dil persunal da tgira ed auters. Quei spital stuess ins serrar, quel renda nuot e vala nuot. Mintga di ha el tugnau e bunamein sevilau sin las bunas tgirunzas che tgiravan el cun bia savida e premura. Las biaras tgirunzas han rispundiu nuot ad el ed han fatg lur lavur. Ina ha denton giu la curascha da dir al pazient: «Sche Vus essas buca cuntents cun la tgira, allura stueis Vus dir quei als miedis e buc a nus.» Las reclamaziuns dil pazient han buca giu fin. Il davos di che quel ei staus en spital ha el giu viseta dils miedis. Avon che quels han bandunau la combra ha il caumiedi detg ad el: «Vus haveis reclamau tutt’jamna era sur dils miedis. Jeu astgel dir a Vus, nus havein fatg tut il pusseivel per gidar Vus e Vus essas stai aschi malengrazieivels, quei havessen nus buca meritau da Vus.» Il pazient ei staus calms ed ha buc ughegiau dad arver la bucca. Denton cura ch’ils miedis han giu bandunau la stanza ha el ris e detg: «Quels tapaloris ein aunc permalai.» Quei ei stau per mei il pli mitgiert e nuncapeivel sedepurtar d’in carstgaun che drova oravontut cumplein agid. Bein ina tresta caussa, gie ina vera vergugna.

Gregori Maissen, Mustér

Jeu hai buca targlinau da dar suatientscha all’invitaziun da Hans Fehr agl emprem Café romontsch en Glaruna. Igl iniziant ei in admiratur dil Grischun ed enconuscha quel sco ils sacs da siu tschiep. Naschius a Schänis, scolast da professiun, e lu bibliotecari, frequenta el gia dapi biars onns ils cuors da romontsch a Scuol e discuora vallader sco in indigen. Siu fin sensori per ils lungatgs e la litteratura ei staus in bien fundament per translatar dil romontsch en tudestg las poesias dad Arnold Spescha el cudisch Ei catscha dis. Bunamein tut ils idioms ein stai presents, schizun il jauer. In tema dalla discussiun ei staus las differenzas ch’existan denter ils differents idioms e con bein ins capescha in l’auter. Certs plaids differenzieschan veramein. Quei vein nus constatau cun il plaid tudestg «Zwetschge». Zuesca (sursilvan), brumbla, suschina (vallader), pruna ni bruna gronda (puter), prem (surmiran) e zvetga (sutsilvan). Differenzas han buc impediu ina «baderlada» emperneivla. La marenda ei buca stada «pitschna», sco Hans veva scret. La tuorta da nuschs da Hans sco davosa tratga ha meritau il grond applaus. Ils presents ein stai unanimamein dil meini ch’ei detti ulteriuras sentupadas, in ferm giavisch oravontut da quels ch’han empriu romontsch e che beneventan caschuns per la conversaziun.

Baseli Collenberg Mollis