Ivurdac Nieschur

Cura che mia mamma prendeva giu il telefon, ils onns 50 dal davos tschientaner, scheva ella adina «Cadruvi Ruschein». Da quel temp n’era il telefon betg mobil. En nossa famiglia era el pitgà vi da la paraid nua ch’ins gieva da stgala si en l’auzada sura. Suenter l’emprima da duas stgalas era là in pitschen plaz, e sche jau ma regord endretg era ina sutga sut il telefon. Che mia mamma fiss sesida da telefonar, na crai jau betg. Ses telefons eran curts. Cun tschintg uffants aveva ella auter da far.

Quai m’è ì tras il chau cura che jau sun ida in di cun il velo si vers ils culms da Ruschein. Po esser che l’impuls per quests patratgs era vegnì dal «Dic­ziunari Invers dil Romontsch Sursilvan» che jau aveva gist cumprà tar la Lia Ruman­tscha. Dicziunari invers? Jau n’hai ditg gnanc savì ch’i dettia insatge uschia per rumantsch. Enten pedalar era jau ma dumandada: Tgi sa co quai fiss stà, sche mia mamma avess ditg ina giada cun prender giu il telefon «Ivurdac Nieschur». Simplamain uschia, per far ina filistucca. Cadruvi Ruschein a l’invers, enavos enstagl enavant. I m’è lura vegnì endament che d’uffant era quai stà moda in temp tar nus da dir nos nums enavos. Trais da mias soras han nums curts cun mo quatter bustabs. Anre, Atir, Anif. Nus avevan fatg persenn che sche in pled è curt, vai lev da pronunziar el enavos senza nudar el l’emprim en scrit. Ma tar Aidualc era quai gia pli grev.

Quest dicziunari invers è dal rest in cudesch fitg divertaivel cunzunt per ­glieud ch’ha gust dal tun e sun dal linguatg. Ils pleds èn scrits enavant en quest dicziunari. Tut normal. Ma l’urden alfabetic, tenor il qual ils pleds en ordinads, resguarda la fin e betg l’en­tschatta dal pled. Uschia è «sbaba» ina da las emprimas expressiuns. I tuna fitg melodius sch’ins legia plirs pleds exact sco quai ch’i vegnan in sut l’auter: «comba, tromba, bumba, rebumba, catacumba, columba».

Nus essan plitost cundiziunads en nossa vita uschia che tut va enavant. Ma là nua ch’igl è pussaivel n’èsi betg mo divertaivel, mabain forsa schizunt salutaivel da patratgar u far mintgatant insatge enavos. Cura che jau vom a spass, e nagin auter n’è denturn, ma main jau mintgatant e fatsch lura diesch, ventg pass enavos. La planta-pe per exempel sa tschenta auter cun ir enavos che cun ir enavant. Interessant è era l’effect da laschar ir tras il chau avant che sa durmentar quai ch’è capità durant il di. Ma betg en­tschaiver da la damaun a la saira, mabain davent da la saira vers la damaun, dimena enavos. Jau ma durment per ordinari ditg avant che mes patratgs èn arrivads tar la damaun.

Tgi sa – forsa fissi bun per noss tscharvè da memorisar mintga di dus trais pleds pronunziads enavos. Ins sa gea cumenzar cun Anna e vegnir pli tard tar zabruf. Tunar tuni quasi adina exotic. Jau en mintga cas, la proxima giada che jau survegn in telefon dad in call center, respund cun Airam Ivurdac e repet e repet mo quai e nagut auter.