Onns decisivs per «nies» fraissen

parter

Avon diesch onns ha la muria dils fraissen entschiet a sederasar. Dapi lu s’extenda ella ed ei veseivla oz a mintgin. Ils scienziai en Svizra sesprovan da spindrar la secund-impurtonta plonta da feglia da nossa tiara. A Birmenstorf experimentesch’ins cun enfiarlas dalla vischnaunca Ilanz/Glion.

«Na, il virus ei oz dapertut», declara Martin Gossner cuort e sec. La FMR ha vuliu saver dil scienziau digl Institut federal per la perscrutaziun d’uaul, neiv e cuntrada a Birmenstorf sche la muria dils fraissens seigi forsa sin tschessar. Il cuntrari, la malsogna mondi vinavon ed ins sappi buca retener ella. Il professer meina il project naziunal «Resistash» che duei salvar il fraissen. Ins vul sviluppar mecanissems da resistenza encunter il buliu. E dapi cuort temps smanatscha il bau-fraissen asiatic (mira box). Per quei intent ha gl’institut federal rimnau era sin territori dalla vischnaunca Ilanz/Glion fraissens che parevan sauns.

Rimnau plontas saunas

El Paradieswäldli, denter il Glogn ed il bogn Fontanivas, han ils bostgers stuiu pinar, per motivs da segirtad, bia fraissen attaccai dalla malsogna. En quei uaul va bia glieud a spass ed igl ei stau impurtont da runcar entiras gruppas. Denton buca mo a Glion sa la populaziun observar co la muria dils fraissens s’avonza.«Tier nus han els rimnau oravontut bien material che pareva saun», conferma Sigi Andreoli, selvicultur da revier digl Uffeci forestal da Glion. Sch’igl ei lu era era material resistent muossan ils experiments scientifics.

La secund-impurtonta plonta da feglia dalla Svizra ei periclitada da svanir. Inagada pervia d’in buliu cun in num ch’ins sa strusch pronunziar: Hymenoscyphus fraxineus. Quei buliu ei in import dall’Asia lontana, arrivaus – co savess ei auter – cun lenna e products bienmarcai. Ussa eis el s’ignivaus e la malsogna ominusa ei buca pli da controllar. Nus stuein pia viver cul buliu importau. Quel periclitescha ina plonta che s’auda tier nossa economia, historia e cultura.

Ella fasa actuala san forestals e specialists digl uaul mo empruar da promover fraissens ch’ein resistents encunter il buliu. Per anflar quels drova ei plontas saunas. Sco quei che professer Martin Gossner ha declarau alla FMR, ei il fraissen buca mo ina plonta impurtonta per l’economia, cultura e historia ell’Europa. «Ella ei fetg impurtonta per l’ecologia digl uaul e per la diversitad biologica», declara Gossner e renda attent che numerusas specias e gruppas da plontas entuorn ella seigien dependents dil fraissen.

Genetica resistenta e toleranta

Ella revista dil fatg «Wald und Holz» digl uost 2021 rapporta gl’institut federal WSL ch’ins hagi rimnau gl’unviern 2019/20 en diesch loghens en Svizra plontas senza segns da malsogna. Denter quels ella vischnaunca Ilanz/Glion. Per saver far culs fraissens sauns differents experiments e tests han ins enferlau in grond diember dad els. Ella siara digl institut a Birmenstorf han ins infectau ina part cul buliu e fatg emprovas da resistenza. Ils resultats han mussau ch’ei dat tschun tips da fraissens fetg resistents encunter il buliu. Quels tips han ins anflau denter auter a Glion e contuorn.

«Quels resistents examinein nus ussa vinavon cun differents bulius per anflar ils fraissens pli tolerants», explichescha il menader dil project da resistenza, Martin Gossner. Tenor ina bilanza intermediara dil project para la genetica dils fraissen da Glion dad esser adattada specialmein per garantir ch’il fraissen survivi en Svizra. In diember d’enfiarlas fermas e cun genetica adattada han ins dil reminent era duvrau per experimentar la resistenza encunter il bau-fraissen asiatic. Il prighel ei gronds che quel arriva en Svizra. Igl ei in’ulteriura sfida per nies fraissen.

Il bau-fraissen asiatic
In niev insect nuscheivel ei vidlunder da contonscher l’Europa centrala. Neu dall’Asia vegn in bau ch’ei sespecialisaus sil fraissen. Il bau-fraissen asiatic (Eschenprachtkäfer, Agrilus planipennis) vala sco in dils parasits pli nuscheivels. Gl’onn 2003 ei quella specia vegnida dil nordost dalla China, Giapun, Corea, Taiwan e Mongolia tochen a Moscau. Dapi lu sederasa el en direcziun Europa centrala. Actualmein ha el dumignau ils cunfins dall’Ucraina e la Bielorussia. Ins suppona ch’el vegn ad arrivar en Svizra cun imports da lenna da brisch bienmarcaua. Sco il bau-scorsa tiel pégn metta il bau-fraissen asiatic sias larvas sut la scorsa dalla romma gronda. Aschia pirescha la plonta, plaunsiu mo segir. Gl’insect nuscheivel ei circa 13 mm liungs ed ha ina colur verd-smaragd tarlischonta. Il bau ha era contonschiu l’America dil nord. Leu ein 50 milliuns fraissens gia piri.