Gl’um da Sietschen el Museum naziunal

Ell’Europa han ins anflau tschiens da quellas plattas misteriusas, tuttas derivan dil temps neolitic. Ins enconuscheva generalmein plattas da crap cun inscripziuns dils Celts ed dils Romans. Lezza cultura ha entschiet rodund 700 avon Cristus. Era la cultura dils Grecs e dils Egipzians ei enconuschenta els pli pigns detagls. A Cuera e bia auters loghens ein statuas, isaglia e ceramica vegni alla glisch cun far scavaments per baghegiar vias e baghetgs. Las culturas ch’ein sesviluppadas avon quellas anticas vegn plaunsiu era alla glisch. La stela da Sietschen ei in crap da mosaic leutier, 60 onns suenter l’anflada san ins dapli.

Bucca, egls e nas

Quei che vegn ord la tiara, quei ch’ei stau curclau e zuppau el sutterran, s’auda tenor lescha al cantun Grischun. Aschia ha la stela da Sietschen survegniu avon 60 onns in plaz el Museum retic. Datier dalla via che meina da Lumbrein encunter Surin havevan ins anflau 1961 ina platta da quarzit misteriusa. Ella fa endament il megalit legher ch’ins sa admirar el parc La Mutta a Falera. Gliez carpun para da haver ina fatscha cun ina bucca rienta. Il megalit da Sietschen ei denton buca semplamein in bloc stabil che s’auda tier la cuntrada. La platta scalprada ha buca mo ina fatscha mobein in tgierp. Ins vesa dus bratschs ed ils mauns, ella part sura san ins distinguer in tgau cun egls, nas e bucca. Tgei funcziun che quei object ha giu ei gitg buca stau clar. Oz san ins ch’igl ei ina stela, ina part d’ina cumbiniala etnografica.

La stela da Sietschen ei 1.80 meters aulta, 60 centimeters lada e 30 centimeters profunda. Ella dat perdetga dalla colonisaziun dalla cuntrada. Avon 5000-6000 onns han ils carstgauns entschiet a secasar stabel en vals e cuntradas, els ein daventai sesents ed han fundau las empremas culegnas. En Surselva han excavaziuns archeologicas documentau extendidamein talas. Ils exempels pli enconuschents ein la Mutta da Falera e Crestaulta sper Surin.

Dapertut dat ei stelas

Da Crestaulta eis ei buca lunsch tochen Sietschen. Igl ei la suletta stela ch’ins ha anflau ella Svizra orientala. Quei object fa part actualmein d’ina gronda exposiziun speciala el Museum naziunal a Turitg. Cul tetel «Menschen – in Stein gemeisselt» san ins emprender d’enconuscher la moda da viver dils carstgauns ch’ein vegni avon 7000-6000 onns ell’Europa. L’exposiziun muossa varga 40 stelas, objects che s’audan a 15 museums da diversas regiuns dall’Europa. Dapertut han ins anflau stelas, el sidost dalla Frontscha, ella Valcamonica e Vuclina, a Sion el Valleis, el Trentino, mo era ella Saxonia en Tiaratudestga. Ils carstgauns da quei temps han entschiet a formar colonias e gruppas etnicas.

En Surselva eis ei l’epoca ch’il glatscher da Punteglias e tschels glatschers eran luai ni vidlunder da seretrer. La bova dil Crap da Flem ei stau ina consequenza da quella midada dil clima. Avon era las Alps in desiert freid e nunhabitabel. Cu igl ei vegniu pli cauld ein ils nomads vegni ellas cuntradas «novas» ed ein sesenti bein leu. Quellas gruppas ni clans han entschiet a scaffir structuras cun hierachias, cults e pussonzas. Tgi che rimnava e conservava garnezi ed animals da casa, stueva defender siu possess. Ina stela ei nuot auter ch’ina statua che rendeva attent al revier ed als cunfins dalla culegna. Sco quei che l’exposiziun a Turitg muossa, construevan ils carstgauns denton stelas era per adurar e venerar ils defuncts. Dil reminent anflan ins sigl entir mund stelas e blocs che pievels prehistorics han elaborau e dedicau als idols morts.

L’epoca dalla roda

Ellas stelas dall’exposiziun speciala el Museum naziunal a Turitg han ils emprems Europeans scalprau simbols da defensiun, da possess e posiziun sociala. Ins distingua vuts dedicai ad umens e dunnas. Suenter la retirada dils glatschers ellas Alps eis ei buca iu gitg che la civilisaziun ha entschiet a sesviluppar. Il temps da 3500 tochen 2200 a. Cr. ei stau l’epoca da grondas invenziuns, la roda, il carr, gl’import da rauba, per exempel gl’irom. Rodund 2000 onns ha ils carstgauns scaffiu talas stelas, ils simbols religius e da pussonza . Sillas stelas scalpravan els figuras da carstgauns, pilpli umens, mo era dunnas, tier lezzas domineschan ils seins ed il fittem. Tiels umens eis ei stilets, ballester, paliats ni uaffens da lavur. La stela da Sietschen cuntegn era in tal uaffen simbolic. Ella part sut dalla stela includa gl’object in crutsch grond. Grazia alla scienzia san ins oz ch’igl ei ina banera, ina sort arma.