Lingua vivida e lingua sentida in Grischun

Cun sias trais linguas uffizielas, tschinch idioms rumauntschs e divers dialects tudas-chs e taliauns es il chantun Grischun ün cas lin­guistic insolit. La lavur da dissertaziun da Noemi Adam-Graf as dedichescha a quella tematica, ma eir a la dumanda, scha que saja üna benedicziun u üna chargia d’avair üna tela varia­ziun da lin­guas sül territori chantunel grischun. L’occurrenza es gnida organiseda da l’institut per perscrutaziun da la cultura grischuna insembel cun Laudinella Kultur ed ho gieu lö i’l hotel Reine Victoria a San Murezzan. Sia lavur da dissertaziun es gnida promovida da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna e la lavur es gnida chüreda da l’universited da Turich

Trais dumandas centrelas

A maun da trais dumandas ho Noemi Adam-Graf perscruto la trilinguited e la variaziun da dialects in Grischun: Cu vain sentieu il spazi linguistic grischun? Che so la populaziun davart dad egnas e luntaunas varieteds linguisticas? Chaschuna quista trilinguited in Grischun üna püvalur?

Per gnir ad üna conclusiun ho la linguista fat intervistas cun 88 persunas our da las ündesch regiuns politicas dal Grischun. Sün üna carta geografica vaivan ils partecipants da se­gner spazis linguistics grischuns ch’els cugnuoschan. A maun da las datas ho Noemi Adam-Graf alura elavuro üna carta chi rapreschainta scu cha la lingua vain sentida. In media haun las partecipantas e’ls partecipants savieu marker desch differents spazis linguistics in Grischun. Ün questiunari ho cumpletto las datas.

Ün cas insolit

In Svizra nun ho la topografia tenor la scienzia üngün’influenza sülla observaziun da spazis linguistics. Noemi Adam-Graf ho però savieu cumprover cha quist fat nu vela pel chantun Grischun. Ils Grischuns s’orienteschan ferm tenor terms geografics. Üna granda part dals partecipants haun indicho spazis lin­guistics luntauns cun: quels sü lo, quels lo davous, quels oura lo.

Sülla carta elavureda davart la lingua sentida correspuondan bgers cunfins linguistics eir a cunfins geografics. Impustüt ün cunfin da la mentalited vain numno in connex cun las vals dal süd. Uschè s’orientescha p.ex. il Mesocco dapü in direcziun Tessin scu in direcziun Grischun Centrel.

Caracteristicas

Sper la carta da spazis linguistics ho Noemi Adam-Graf eir discurrieu sur da las differentas curiusiteds dals dialects. Lo staiva la pronunzcha i’l center da la perscrutaziun. Per la Surselva haun üna granda part dals partecipants numno il «r» scu caracteristica importanta, per l’Engiadina il «ü», per la val dal Rain intuorn Cuira il «k» e per las vals dal süd il «r» ed il «ü».

Sülla dumanda scha la trilinguited saja üna benedicziun u üna chargia, ho Noemi Adam-Graf pudieu cumprover cha la plurilinguited vain resentida scu attribut positiv. Cun tuot cha que ho üna granda varieted da linguas e dialects in Grischun, exista ün’identited grischuna chi’d es importanta als partecipants.

Impü ho Noemi Adam-Graf numno ün grand interess ed üna fascinaziun per lingua davart dals partecipants da la perscrutaziun.

La linguista Noemi Adam-Graf ho preschanto sia lavur da dissertaziun davart da la trilinguited in Grischun.