La Svizra «rumantschisada»
Dapi venderdi penda a Berna en la Chasa dals chantuns in’ovra d’art cun il titel «Svizra Rumantscha». Quella è vegnida creada dal graficher-artist Donat Caduff. Il spezial da l’ovra: Donat Caduff ha creà per tut las 2200 vischnancas en Svizra in num rumantsch ed arranschà quels sin ina carta svizra. Damai datti ussa era vischnancas ch’han num «Curschiglias», sco l’artist tradescha en l’intervista cun la FMR.
Il rumantsch è stà en il center durant quest davos onn ch’il cusseglier guvernativ grischun Christian Rathgeb era en funcziun sco «pedel» suprem da la Chasa dals chantuns. El è numnadamain stà durant il 2021 president da la Conferenza da las regenzas chantunalas (CdC). Ed en quella funcziun ha el purtà in vent rumantsch en il chasament amez Berna, in edifizi per la lavur da lobi chantunala. Quest atun ha Christian Rathgeb inaugurà là in’exposiziun ambulanta cun il titel «Rumantsch è…».
Ussa che quell’exposiziun banduna la Chasa dals chantuns per ir sin viadi, ha il chantun Grischun anc incumbensà l’artist sursilvan Donat Caduff da crear in’ovra che vegn però a restar per dal bun en la Chasa dals chantuns. Quella mussa tut ils nums da las vischnancas dal pajais – e quai per rumantsch.
FMR: Co ha num dapi questa fin d’emna la vischnanca da «Hombrechtikon»?
Donat Caduff: Quai è «Umbrectica» – simplamain translatà foneticamain. Il num uffizial tudestg sa cumpona atgnamain dal num «Humbrecht» e da la desinenza «ikon». Quella finiziun stat per las «curts» ubain «las curts dad x-ina famiglia». Sch’ins translatass damai pled per pled «Hombrechtikon» fiss quai «las curts da famiglia da Humbrecht». Ma la versiun fonetica ma plascha simplamain meglier.
Translatar passa 2000 nums da vischnancas svizras per rumantsch e visualisar quai sin ina carta topografica – tgi ha insumma gì quell’idea, Vus u l’incumbensader Christian Rathgeb?
Na, na, quai è schon stada mi’idea. Cura che jau aveva preschentà quella l’emprima giada a Christian Rathgeb, ha el gì in pau dubis. Jau aveva però gia fatg intgins tests da nums rumantschs, perquai ch’i ma pareva propi in experiment linguistic pretensius ed ambizius, cumbain ch’igl è la fin finala in project artistic. Quels emprims tests hai jau lura mussà a Christian Rathgeb, ed uschia al pudì persvader. El ha acceptà mia posiziun artistica, ha sustegnì il project ed ha dà cumplaina libertad.
En la communicaziun a las medias per l’inauguraziun da l’ovra hai num: «L’ovra duai regurdar permanentamain a l’impurtanza dal rumantsch per la diversitad linguistica en Svizra.» – Lura avessi atgnamain tanschì da mussar la carta svizra actuala en tuttas quatter linguas.
Mi’incumbensa era atgnamain da crear in’ovra che tematisescha la diaspora rumantscha. Quel patratg hai jau persequità – e main quel da la diversitad linguistica. Jau vuleva visualisar en moda artistica questa cuminanza linguistica rumantscha sparpagliada en l’entira Svizra. Quai hai jau fatg ussa cun «surstender l’artg», vul dir cun gist numnar l’entira Svizra en lingua rumantscha.
Cun arranschar lura tut ils nums da vischnancas sin la carta, hai er gist dà ina interessanta repartiziun. Vul dir ins vesa fitg bain co ils abitadis en Svizra èn repartids en l’entir pajais. La uschenumnada «alpine Brache» vegn visibla. Ma quai è plitost in effect lateral.
Aveva la creaziun da quest’ovra insumma in’ambiziun linguistica, in’intenziun ludic-artistica u èsi forsa perfin in statement politic, sch’ins pensa p.ex. a muments en l’istorgia, nua che nums rumantschs vegnivan italianisads u germanisads?
En in emprim pass eri propi l’idea plitost sturna da far quai en moda e maniera scientifica. Ma jau hai lura vis spert che quai n’è betg pussaivel senza daventar fitg academic. Ed insumma, lingua è en moviment ed era ils nums da vischnancas èn «lavads ora». Mo in exempel: «Winterthur». Quel num n’ha da far nagut cun l’enviern e nagut cun il flum da la Thur. Perquai hai jau agiuntà a mias retschertgas linguisticas mia libertad creativa, vul dir la cumponenta dal gieu artistic. Però mias invenziuns da nums n’èn betg casualas u arbitrarias, ellas sa basan adina sin retschertgas linguisticas.
Impurtant è forsa da dir ch’igl è era in pau ina provocaziun da s’imaginar la Svizra uschia, sco sch’ella fiss cumplettamain rumantscha. Jau vuleva volver ina giada la relaziun e dar a quests circa 0,5% Rumantschas e Rumantschs gist l’entir pajais. Da pudair far quai tar in’ovra en incumbensa dal stadi, quai è forsa era in pau subversiv-comic.
Èsi insumma stà in schaschin da far quellas translaziuns?
Igl è propi stà blera lavur. Ma jau hai fatg quella cun gust ed emprais bler sur da la Svizra. Atgnamain era la creaziun dals pleds mo la mesa lavur. L’autra mesadad era da crear la carta cun tut ils lais e guauds e lura dad arranschar ils differents nums al dretg lieu, cun ina grondezza da scrittira che correspunda a la populaziun che viva là.
Datti ina translaziun preferida?
I dat bleras! Però la proposta per «Gottlieben» en la Turgovia ma plascha bain: «Dieuamond». Quai tuna bunamain sco «diamant». E lura datti diversas vischnancas en la Romandia che portan il num «Corcelles». Là hai jau chattà il toponim «Curschiglias» ch’exista propi en il Grischun. Or da «Corcelles-près-Payerne» datti uschia «Curschiglias dasper Patiarna». Quel ma plascha.
Artist ed exposiziun
Il graficher-artist Donat Caduff viva e lavura a Turitg. Ses accents tematics èn tenor atgna definiziun la cultura da mintgadi, il spazi e la cuntrada. Il 2019 è sia lavur artistica vegnida renconuschida cun il premi da promoziun dal chantun Grischun.
Il maletg «Svizra Rumantscha» vegn a restar sco emprest permanent dal Grischun en la Chasa dals chantuns a Berna. El na vegn damai al mument betg exponì publicamain e n’è er betg part da l’exposiziun ambulanta «Rumantsch è…». Quella banduna quests dis la chapitala svizra per far sia emprima fermativa a Cuira. Dals 12 da schaner enfin a Chalandamars 2022 vegn l’exposiziun mussada en la chasa municipala a Cuira. Sut www.rumantsch-e.ch èn da chattar ulteriurs detagls.
Gust da leger dapli?