Il rumantsch patescha da corona

Editorial per l’entschatta dal 2022

parter

Perstgisai, il titel da quest editorial è deplazzà. – Na, ina lingua na po sa chapescha betg avair il coronavirus. I dat avunda persunas che pateschan da corona. L’entir mund patescha. Igl è tragic avunda ed i na prenda (anc) ­nagina fin …

Pertge damai quest titel deplazzà, gist per l’entschatta da l’onn? Vai anc da metter corona en connex cun il rumantsch? – Cun quest titel vuless jau mo exprimer ina preoccupaziun che ma dat da patratgar quests dis, sco persuna che lavura cun la lingua rumantscha. Mia pretensiun è apunta: Er la lingua rumantscha patescha da las circumstanzas dal coronavirus. Ma pertge quai?

Per precisar la pretensiun: Corona restrenscha sur mesira ina lingua minoritara, sco p.ex. il rumantsch. Bleras domenas, nua ch’il rumantsch vegn vivì u nua che la lingua rumantscha vegn articulada, pateschan da las circumstanzas dals davos dus onns. Mo intgins exempels: La vita culturala è vegnida frisada radicalmain. Ils numerus chors rumantschs ston taschair. Las musicas instrumentalas en ils vitgs rumantschs han reducì lur program da provas. Las gruppas da teater n’han gnanc cumenzà cun las provas. Tar autras societads communalas èsi sume­gliant. L’entira brajada da chantauturas e chantauturs cun Pascals, Curdins ed Ursinas ston far musica en lur chamberlets. Blers usits «rumantschs» tranter Chalandamarz, trer a schibettas e Bavania èn vegnids annullads. Ils curs da lingua per persunas che vulan emprender in dals idioms èn vegnids stritgads u ch’els han gì lieu en furma redimensiunada. Prelecziuns da litteratura rumantscha hai dà mo en dosas omeopaticas. Il cor che lascha batter l’entira cuminanza rumantscha, numnadamain la vita sociala en vitgs e valladas ruman­tschas, batta be a mesas – vischinas e vischins ston star sin distanza e baderlar in cun l’auter be sur la saiv vi.

La vita rumantscha po damai be anc sa far palais en fitg paucas domenas ed en pitschens ravugls. Quella retirada han natiralmain da subir er autras cuminanzas culturalas e linguisticas. Però per ina lingua e cultura gronda – p.ex. per il tudestg, l’englais u il franzos – n’ha ina tala cesura transitorica naginas consequenzas stravagantas. Quellas linguas èn grondas e fermas avunda. Dentant per ina lingua minoritara pli flaivla è quai delicat. I po schizunt esser fatal. Formulà in pau salop pudessi capitar che la lingua rumantscha «n’existe pas» en temps pandemics. Ed i na va betg per tut quels placats, inserats e flyers da corona che las autoritads han derasà quests davos mais era en lingua rumantscha. Ils uffizis federals ed il chantun Grischun han propi fatg tut lur pussaivel. I va – sco descrit sura – per tut il rest da la vita rumantscha.

La garda optimistica tranter las lecturas ed ils lecturs di ussa forsa: «Per la paja sa sposta simplamain la vita rumantscha en il champ digital, i dat occurrenzas culturalas via zoom u ils curs da rumantsch via video. Tge flot! E las raits socialas cumpenseschan bler dal manco da la vita publica. Tge flot!»

Flot be a mesas! Sinceramain, quants concerts virtuals avais nus propi tadlà ils davos mais? Quant «ruman­tscha» è nossa vita digitala?

Gist tar questa dumonda datti exempels che ma fan adina puspè star magari sin il chau, era durant quests dis cun blers giavischs da «happy new year 2022»! Perstgisai, mes chars amis sin ils chanals socials, ma jau stoss ussa m’inservir da silmain trais exempels fitg frestgs:

Emprim exempel: In project artistic fitg actual cun chanzuns ruman­tschas (!) vegn propagà quests dis sin tut ils chanals pussaivels. Il coc da quel project è ina pagina da web ch’è exclusivamain tudestga. Be in «grazia fitg» ed in u l’auter logo da sponsur èn scrits per rumantsch.

Segund exempel: Ina collega schurnalista (rumantscha) engrazia a l’entir mund da pudair far sia bella lavur redacziunala (per ina chasa da medias rumantscha). Però ella palesescha quel engraziament exclusivamain per tudestg. Il rumantsch e la chasa da medias rumantscha na vegnan gnanc menziunads, gnanc en parantesa.

Terz exempel: I dat divers parcs natirals en il Grischun che scrivan sin lur bandieras da vulair promover e tgirar la lingua e cultura indigena. Però lur agens chanals socials e lur paginas d’internet vegnan pavlads quasi exclusivamain cun frasas tudestgas. Per entschaiver l’onn vegn damai giavischà «Es guats Nüüs» – era enturn il Piz Ela.

Bain chapì, pervi da mai na sto betg l’entir mund esser tapezà per rumantsch. Ed i na va betg per bandischar il tudestg, l’englais u autras lin­guas che fan er part da noss mintgadi pluriling. Però pertge diavel vegn supprimì il rumantsch gist da persunas ed instituziuns che lavuran e vivan da e cun quella lingua minoritara? Quai na ma va betg per staila. Ed il signal è desastrus – en tuttas direcziuns. Pertge duai la Lia Rumantscha sa stentar per buns instruments digitals en lingua rumantscha, sche persunas publicas sco acturs, musicistas, schurnalistas e sportists rumantschs fan lur «posts» exclusivamain per tudestg? Pertge duai la Confederaziun insumma anc translatar tut sias recumandaziuns per rumantsch, sche Rumantschas e Rumantschs placateschan sezs lur agens giavischs per tudestg? Pertge pretender da la master­gnanza da scriver las offertas en lingua rumantscha, sche gnanc ils Rumantschs «da professiun» na fan quai? E pertge duai insumma anc vegnir pajà tschintg raps per parcs indigens e chantauturs rumantschs, sche quels sezs marginaliseschan lur atgna materia da lavur, la lingua rumantscha?

Forsa ch’ils trais exempels numnads èn spiras excepziuns. Observai damai sezs voss agens feeds e quels dals auters! Senza dubi datti gea era fitg buns exempels. I dat en il Grischun in cusseglier guvernativ che drova uschè consequent sco bunamain nagin’autra persuna publica la lingua rumantscha. Era tar ses giavischs per l’entschatta da quest onn 2022 ha el mess sisum il «bun onn» rumantsch. Bun, quel regent è era il chau dal departament da cultura. Sche gnanc quel na duvrass consequentamain sia lingua materna, lura pudessan nus serrar definitivamain la baracca.

Prendain damai a cor la pratica tut «normala» da Jon Domenic Parolini (ussa è ora il num!), ina pratica che ­stuess atgnamain sa chapir da sasez. E citain anc ina giada in giavisch formulà gia avant exact in onn en quest lieu, in giavisch en connex cun il diever dal rumantsch en il mintgadi: «I va per duvrar la lingua rumantscha uschè normal sco pussaivel, en bleras domenas da nossa vita, en plaina evidenza e conscienza, senza turpetg e schanetg, cumbinond cun autras linguas, senza snegar nossa lingua per amur dad x ina attitüda che nus ans mettain a post en la vita reala u virtuala! Evitain da ghettoisar la lingua rumantscha, uschè che in bel di ans resta be anc da duvrar ella a chasa vi da la maisa da gentar.»

Perquai resta be anc da giavischar per bun rumantsch: «Be dai! – E bun di bun onn.» I dat fitg blera glieud sin quest mund che chapescha quel giavisch. Er en temps da corona.

«I va per duvrar la lingua rumantscha uschè normal sco pussaivel, en bleras domenas da nossa vita, en plaina evidenza e conscienza, senza turpetg e schanetg, cumbinond cun autras linguas, senza snegar nossa lingua per amur dad x ina attitüda che nus ans mettain a post en la vita reala u virtuala!»