L’America na datti betg
Columna
Tar la mort da Peter Bichsel avain nus prendì giu da curuna ses cudesch «Kindergeschichten». Ed jau sun stà detg surstà legend il titel «Amerika gibt es nicht». Gist ussa. L’autur Peter Bichsel mora il mument che nus perdain l’America sco partenari statal fidaivel dapi tschientaners, sco garant per libertad e segirezza, sco stadi che parta e defenda nossas valurs. Forsa schizunt sco partenari economic impurtant.
L’America che nus enconuschevan, cun dretgs umans, pluralitad politica e dretgiras independentas, na datti oz betg pli. L’America da las pussaivladads illimitadas. Sur notg han ils oligarcs mess sutsur noss mund: finì cun segirezza per ils flaivels, cun in sistem da sanadad per tuts e tuttas – l’avegnir appartegna als milliardaris.
Il davos titel en «Kindergeschichten» da Bichsel è «Der Mann, der nichts mehr wissen wollte». I dat da vaira quel um, oz ed uss. Il pli pussant um dal mund na vul savair nagut da stgaudament dal clima, da biodiversitad e pandemias, dals resultats dad ina perscrutaziun objectiva e scientifica, da leschas e dretg internaziunal. Bun viadi sin il mars senza scienza, sar Musk! L’um che na vul savair nagut, dismetta il departament da furmaziun, stritga milliuns ad universitads, scumonda perscrutaziuns che cuntrafan a sias finamiras politicas, mida l’istorgia, na vul betg scienziads, scripturas e schurnalists critics – cun consequenzas era per la Svizra: per l’Institut tropic a Basilea, per programs da l’ETH cofinanziads da l’America, per instituziuns internaziunalas a Genevra. L’um che na vul savair nagut, fa diever da sia enorma pussanza senza retegnientschas.
Sch’ins na vul savair nagut, pon ins midar ils fatgs a bainplaschair. Il cumandament «Ti na duais betg dir manzegnas» è passà – i dat mo pli nov cumandaments. Co declerar quai a noss uffants? Forsa sco la mamma che ha ditg a ses figl: «Smetta da dir manzegnas, autramain daventas anc president da l’America.»
«Kindergeschichten». L’editur scriva dal 1969 che quellas diverteschian er ils creschids, ma fetschian era tema, perquai ch’ellas raquintan tuttas da persunas solitarias e disfortunadas che na vulan betg acceptar la realitad, il mintgadi, e che sa scumbiglian desperadamain en lur agen mund. Davos ils gieus infantils sa zuppian anguscha e tristezza profunda.
Gea, igl è trist e fa tema. L’America na datti betg, ma i dat l’um che na vul pli savair nagut. Sperain che Donald Trump na legia betg las gasettas rumantschas.
Jost Falett, Bever, è stà durant blers onns scolast da biologia e rumantsch a l’Academia. Dasperas è el stà tranter auter president communal da Bever e president da la Lia Rumantscha.
Gust da leger dapli?