Studegiar rumantsch – nua, co e cum?
Enturn 20 000 maturands e maturandas s’annunzian quest mais per cumenzar l’atun in studi ad ina universitad svizra. Igl è in bun mument per far endament ch’ins po gea era studegiar rumantsch. La FMR preschenta tge universitads che porschan il rom.
L’avrigl è il mais che futurs students e studentas s’annunzian a las universitads. Il studi cumenza pir il settember, ma s’immatricular ston ins per il solit fin ils 30 d’avrigl. Roms da studi datti tut a dubel. La tscherna metta embarass: fisica, economia, medischina, biologia, politologia ubain linguas da tut il mund. I dat era roms particulars sco ermeneutica, cristallografia etc.
Perquai va magari en emblidanza ch’ins pudess gea tscherner rumantsch. Las universitads da Turitg, Friburg e Genevra porschan studis da rumantsch. Ed a la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAP) emprendan futurs magisters e magistras co instruir la lingua.
Friburg – lingua
A l’Universitad da Friburg s’approfundeschan ins en la lingua rumantscha – ma era en sia litteratura e cultura. Las studentas ed ils students analiseschan differents dievers da la lingua, studegian la variaziun da la lingua en l’istorgia u en il context social actual, explitgescha Matthias Grünert, professer da rumantsch Friburg. Ins sa fatschentia era cun la plurilinguitad en il Grischun ubain cun il context politic.
Per il studi èsi necessari da savair bain avunda rumantsch per prender part als seminaris. Ins na stoppia dentant betg avair frequentà ina scola rumantscha, declera Matthias Grünert. «Cun studegiar la lingua e la litteratura rumantscha perfecziuneschan ins automaticamain la cumpetenza linguistica.»
A Friburg studegian ins rumantsch sco rom lateral ed ins po acquistar en il bachelor 60 puncts ed en il master 30 puncts. Lura exista la pussaivladad da cumbinar il rom «scienzas da plurilinguitad» cun rumantsch. Ina purschida speziala è il studi cun 30 u 50 puncts per instruir rumantsch en scolas secundaras. Da preschent studegian sis persunas rumantsch sco rom a Friburg, quai sper las studentas ed ils students che frequentan il curs da lingua u singulas prelecziuns.
«Co sa sviluppa il rumantsch actual?» è in seminari che Matthias Grünert porscha en il proxim semester d’atun. Ed en lecturas «à la carte» dastgan students e studentas per ina giada sezs proponer lectura che duai vegnir analisada.
Turitg – litteratura
A l’Universitad da Turitg sa deditgesch’ins a la litteratura – ma era a la lingua e cultura rumantscha. Il studi saja adattà per tuts e tuttas che s’interesseschian per quests champs, per l’istorgia dal rumantsch u che veglian savair dapli davart dialectologia e minoritads, explitgescha Rico Valär, professer da rumantsch a Turitg. Ils students e las studentas emprendan dad interpretar texts, tecnicas da retschertga u acquistan cumpetenzas da lavurar cun instruments digitals e fisics.
I n’è betg necessari da savair rumantsch da bell’entschatta, ma ins sto svelt emprender in idiom, pertge i vegn instruì per rumantsch. A Turitg studegian ins «lingua e litteratura rumantscha» sco rom lateral ed acquista en il bachelor 60 puncts ed en il master 30 puncts. Per la Scola auta pedagogica da Turitg pon ins studegiar il rumantsch sco rom supplementar per dar scola secundara.
En pli èsi pussaivel da cumbinar il studi da «linguistica cumparativa romana» cun rumantsch. Gliez vala era per il «monomaster da litteratura», nua ch’ins sa fatschenta cun litteratura en pliras linguas. Radund 25 persunas visitan da preschent ils differents curs e seminaris rumantschs.
La digitalisaziun ed intelligenza artifiziala tar minoritads linguisticas è tema en in seminari linguistic il proxim semester d’atun. «Adina quests turists!» è il titel d’in seminari litterar che sa fatschenta cun aspects dal turissem en la litteratura rumantscha.
Genevra – curs
A l’Universitad da Genevra èsi pussaivel dad emprender sursilvan u vallader. «Il modul da rumantsch è ina spezia da curs cumpact ed intensiv che duess dar ina survista al rumantsch dals origins fin ozendi», explitgescha Renzo Caduff, docent da rumantsch a Genevra.
Ils students e las studentas na ston avair naginas enconuschientschas dal rumantsch per s’inscriver. En ina emprima part emprendan els la basa dal linguatg ed han anc ina lecziun da sociolinguistica che tracta l’istorgia, il diever e l’emprova dad unifitgar il rumantsch. En la segunda part vegnan intermediadas la cultura e la litteratura cun auturs classics e contemporans. Il modul dura dus semesters. Igl è pussaivel d’acquistar 12 puncts.
Frequentà vegnia il modul da glieud che studegia translaziun, cumparatistica, tudestg, franzos, istorgia etc., explitgescha Renzo Caduff. Adina puspè sa participeschian era students da barat, per exempel dal Giapun u da l’America. Ils blers emprendian gugent linguas e chapeschian perquai svelt simpels texts rumantschs.
Da preschent èn inscrittas quatter persunas. Il proxim semester stat tranter auter sin il program il curs «E viva nossa viarva» che s’occupa da l’identitad rumantscha en poesias che tematiseschan la lingua.
Cuira – instruir
A la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAP) emprendan ins dad instruir. «Il studi è adattà per tgi che vul daventar magistra ubain mussader da scolina», explitgescha Esther Krättli che timuna la sparta da linguas a la SAP a Cuira. Ins po per exempel acquistar diploms bilings: ils bachelors per instruir rumantsch e tudestg en scolina e scola primara ubain il master per la scola secundara.
«Il focus sa drizza surtut sin cumpetenzas en la didactica dal rom», declera Esther Krättli. Ils students e las studentas ston savair bain rumantsch per cumenzar il studi da bachelor. Per il studi da master èsi necessari dad avair frequentà in studi da bachelor en rumantsch u in auter rom ch’els instrueschan pli tard.
Sis fin otg semesters dura il studi da bachelor a la SAP ed ins acquista en tut 180 puncts, in terz da quels en l’instrucziun rumantscha. Da preschent vulan circa 50 students e studentas acquistar il diplom biling cun rumantsch e tudestg. Durant il proxim semester d’atun porscha la SAP tranter auter in’emna da bloc rumantscha en scienzas d’educaziun cun il tema «Sviluppar in ambient d’emprender sa basond sin il gieu».
Tempra famigliara e buns jobs
En las salas da prelecziun da roms sco la giurisprudenza u la psicologia sa fultschan mintgamai tschients da students e studentas. Ina plazza da seser n’è betg garantida. En prelecziuns da rumantsch n’è gliez nagin problem. A Friburg studegian da preschent per exempel sis persunas rumantsch ed i dat plazza detg avunda.
Suenter in studi da rumantsch datti dal reminent buns aspects per chattar ina plazza, sco ch’ils professers ed ils docents da rumantsch han sincerà a la FMR. Redacziuns ed instituziuns rumantschas, archivs u posts da perscrutaziun fan amogna plazzas attractivas. Savair bain pliras linguas naziunalas è era in avantatg per survegnir plazzas tar la Confederaziun u tar il Chantun. E las scolas han nair da basegn da glieud qualifitgada.
Gust da leger dapli?