«Render visibel cha’d essans üna vschinauncha rumauntscha»

Cul svilup da la zona da misteraunza a S-chanf düraunt ils ultims ans ho que eir do bgeras nouvas reclamas e signalisaziuns per render attent a las dittas ed a tuot las spüertas. Melgrô cha S-chanf vess insè üna ledscha da fabrica chi pretenda cha tuot las reclamas vegnan scrittas primarmaing per rumauntsch, rendan las nouvas tevlas surtuot attent per tudas-ch u inglais. Üna abitanta protestescha cunter quist agir tenor ella na leghel.

parter

S-chanf es üna da las unicas vschinaunchas in Engiadin’Ota chi’d es auncha cumplettamaing rumauntscha. Voul dir cha taunt illa scoula, ma eir illa comunicaziun cumünela in l’internet ed illa giazetta cumünela «La Spia d’Üerdi» es il puter la lingua principela. Ed a reguard la comunicaziun rumauntscha fo la vschinauncha fo S-chanf – in conguel cun otras vschinaunchas in Engiadin’Ota – eir üna buna lavur.

Perque ho la suprastanza cumünela d’avaunt var desch ans introdüt ün artichel illa ledscha da fabrica da S-chanf, chi pretenda cha eir reclamas, placats stabels e signels da trafic stöglian gnir scrits in prüma lingia in rumauntsch puter. Impü es gnieu decis cha ulteriuras linguas possan gnir permissas da l’instanza da fabrica, ma be scu traducziun. «Eir eau d’eira part dal cussagl cumünel e nos böt d’eira cler quella vouta: Nus vulains render visibel cha’d essans explicit- ed ufficielmaing üna vschinauncha rumauntscha, la quela nun es auncha inundeda cumplettamaing dals da la Bassa u d’oters lös», disch l’abitanta da S-chanf Mengia Mathis.

Impustüt inglais e tudas-ch

Düraunt ils ultims ans ho ella però observo cu cha quista ledscha nu vain per granda part na tgnida aint. Impustüt illa zona da misteraunza da S-chanf – güsta tar l’entreda da la vschinauncha vers l’Engiadina Bassa – haun düraunt ils ultims var duos ans retrat diversas dittas lur nouvas localiteds. Ed uschè ho que eir do bgeras nouvas tevlas e reclamas. Be cha quellas sun però per granda part be per tudas-ch u inglais. «Que pera scu scha la vschinauncha nu pigliess serius la ledscha da fabrica in connex cul rumauntsch. Tenor constituziun es il rumauntsch puter la lingua ufficiela da S-chanf e la ledscha da fabrica pretenda il medem per tevlas e signalisaziuns», disch Mengia Mathis.

Impü critichescha ella la decisiun da la suprastanza cumünela dal principi quist an, da müder il nom da la via principela davent dal Camping Chapella fin a Chapella Ospiz da «Via Chantunela» sün nouv «Engadinerstrasse». ​Quella dumanda d’eira però gnida fatta dal Chantun e nun es gnida realiseda sün giavüsch ed iniziativa da la vschinauncha da S-chanf. «Ma eir cò nu correspuonda già la dumanda dal Chantun na a la prescripziun chi pretenda cha la trilinguited i’l Grischun gnia resguardeda», resüma Mengia Mathis.

Perque ho ella inoltro la fin da favrer 2025 üna charta da protesta tar la suprastanza cumünela, inua ch’ella criticha l’adöver dal rumauntsch scu lingua ufficiela. Mengia Mathis accentuescha però cha que nu giaja ad ella per achüser als impressaris chi’d haun monto tevlas tudas-chas u inglaisas. Ad ella sto a cour cha S-chanf resta visibelmaing üna vschinauncha rumauntscha.

Collavuraziun cun Lia Rumantscha

La vschinauncha da S-chanf ho confermo invers la FMR d’avair survgnieu la charta da protesta. E’l president cumünel, Riet Campell, es eir già vi da tschercher üna soluziun per la tematica. «Nus vains uossa tratto la chosa in suprastanza ed essans vi d’evaluer la situaziun. Perque essans uossa eir in discussiun cun la Lia Rumantscha per chatter üna soluziun per las tevlas e’l rumauntsch», disch Riet Campell.

Il president cumünel agiundscha cha que saja però magari difficil da definir il ram da la ledscha da fabrica in connex cun las prescripziuns da la lingua. Per l’üna stetta lo scrit cha’l rumauntsch hegia da gnir druvo «in prüma lingia» e na «unicamaing». Impü s’hegian cun nouvas dittas – scu p.ex. «Engadiner Bier» chi’d ho aviert üna nouva bieraria a S-chanf – eir domiciliedas interpraisas a S-chanf, chi’d haun ün nom ufficiel per tudas-ch e sun uschè eir registredas i’l cudesch da commerzi. «Il rumauntsch ans sto natürelmaing ferm a cour cò a S-chanf e quel dess eir rester visibel. Ma uossa vains scu prüma da sclarir cu cha vulainsa tratter tuot las dumandas aviertas, perque nu possi dir dapü pel mumaint», declera Riet Campell.

Andreas Gabriel, vicesecretari generel da la Lia Rumantscha, ho confermo invers la FMR ch’els sajan in colliaziun cun la vschinauncha da S-chanf per chatter üna soluziun a reguard las tevlas. «Nus pudains però be sustgnair la vschinauncha cun üna cussagliaziun cu druver il rumauntsch ed in che möd, ma la vschinauncha resta respunsabla per survaglier cha las prescripziuns a favur dal rumauntsch vegnan respettedas», disch Andreas Gabriel ed agiundscha: «Per pudair eviter in futur telas tensiuns causa las tevlas, vulainsa uossa chatter üna soluziun cumünaivla.» Tenor la Lia Rumantscha hegia la vschinauncha da S-chanf però in generel – ed in conguel cun otras vschinaunchas rumauntschas – bunas reglamentaziuns a reguard la comunicaziun e la visibilited dal rumauntsch.

Nom da la via resta rumauntsch

In connex cul nom da la «Via Engiadina» a Chapella s’haun – tenor infurmaziuns dal delegio dal Post specialiso per la plurilinguited, Alberto Palaia – ils uffizis chantunels cumpetents barattos per lung cun la vschinauncha da S-chanf. «Que’s trattaiva d’unificher e cumpletter la designaziun da las vias in generel. Zieva differents sclarimaints ho l’Uffizi d’agricultura e da geoinfurmaziun in collavuraziun cun l’Uffizi da construcziun bassa a la fin propost il nom rumauntsch unitar «Via Engiadina», declera Alberto Palaia. El agiundscha cha quist nom «Via Engiadina» in rumauntsch d’eira già attribuieu, uscheja cha que d’eira oriundamaing auncha gnida tschernida scu alternativa la denominaziun tudas-cha «Engadinerstrasse». «Zieva sclarimaints es il nom rumauntsch alura tuottüna sto pussibel e quel nom vain uossa eir ütiliso», disch Alberto Palaia.