Columna

Ina nova versiun dalla depopulaziun

parter

Antruras havevan nossas regiuns famiglias cun ina roscha affons. L’agricultura sco occupaziun principala pudeva buca nutrir la populaziun carschenta. Perquei eran biars sfurzai da bandunar la patria e serender ella Bassa, pli baul schizun ell’America. Suenter la Secunda Uiara mundiala ha la depopulaziun survegniu ina nova dinamica, quei denter auter pervia dallas midadas fundamentalas dall’agricultura. Il puresser duvrava dameins glieud ed autras occupaziuns eran scarsas. La consequenza era ina digren permanenta d’in impurtont potenzial human e spirtal.

Forzas innovativas ein plaunet vegnidas pertschartas ch’ei drovi mesiras urgentas en favur dalla populaziun da muntogna per cumbatter quella depopulaziun alarmonta. In instrument adattau seigi ina nova politica regiunala, colligiada cun ina intensiva collaboraziun denter las vischnauncas. L’intenziun era da dar novs impuls economics e socials allas valladas muntagnardas per frenar la sperdita da tontas bunas olmas. Dil reminent ha la Surselva prestau da quei temps lavur da piunier. Cheu ei ina dallas empremas regiuns da svilup dalla Svizra seformada, la Pro Surselva, oz Regiun Surselva.

All’entschatta da quella nova «apertura» semiavan ins schizun d’ina unda d’industrialisaziun. Beinspert eis ei semussau che las meglieras schanzas schaien el turissem. El decuors dils onns ha quella sparta fatg in considerabel progress. Numerus centers ein seformai e sesviluppai. Cheutras hai dau novas pusseivladads d’occupaziun (era en auters secturs). Biars indigens han nezegiau quella caschun, auters preferiu da serender vinavon egl jester.

Cul temps eis ei vegniu grev d’anflar persunal indigen per las novas plazzas ed ins ei staus sfurzaus da recrutar persunas digl exteriur. Ils biars prestan buna lavur, era en posts pauc tschercai. Successivamein ein biars s’integrai en nossa cuminonza. Avon 15 onns hai jeu per semeglia saviu conceder il dretg da burgheis ad ina famiglia portughesa. El fratemps ha in fegl absolviu la scola militara ed ei dacuort vegnius brevetaus sco polizist cantunal. El ei uss in patriot el meglier senn dil plaid. Tuts confamigliars plaidan romontsch e sesentan bein en nossas scheinas. Dil reminent han 40 % dalla populaziun sviz­ra (2,45 milliuns) ina biografia da migraziun. Els occupeschan impurtonts posts e senza quei agid savess la Svizra buca exister.

Da present han numerusas branschas fastedis da survegnir buna glieud, quei era per posiziuns qualificadas. Las pitgiras pertuccan buca mo la gastronomia e la hotellaria, mobein era autras branschas. Ei maunca specialmein persunal indigen. Sch’ins dat in sguard el ­vargau ston ins constatar che nus havein oz lavur, denton buca luvreras e luvrers. Nua ein ils «nos»? Las cundiziuns da viver ein bunas. Habitaziuns pagablas ei in tema general. Ei fuss da grond avanatg, sche nos muntagnards ella Bassa returnassen cun lur savida en nossas valladas. Sch’ins mira sil persunal da nossas interpresas ed instituziuns, constatesch’ins da giudem entochen sisum in manco d’indigens.

Ils davos onns caschuna in auter fatg enorms fastedis: La reducziun massiva dil diember da naschientschas. Tenor las cefras publicadas dacuort pren quella tendenza ina dimensiun allarmonta; per exempel ella Val Müstair ed ella vischnaunca da Tujetsch: Onns ora cun sulettamein entginas naschientschas! Sche quella tendenza cuntinuescha, vegn ei da dar pitgiras sin tuts secturs dalla veta sociala, culturala ed economica. L’identitad romontscha e muntagnarda svanescha. Tgei soluziuns dat ei en quella situaziun fatala? Cheu dat ei negins recepts! Il depurtament dalla nova generaziun stuein nus acceptar e respectar. Ultra dalla problematica demografica vegn la tranformaziun fundamentala dalla economia, dictada dallas midadas dil clima ed oravontut dalla intelligenza artificiala. Ina prognosa seriusa ei nunpusseivla. En mintga cass basegna la promtezia e la habilitad per midadas ed adattaziuns cuntinuadas per dar damogn a quellas novas ­sfidas, fetg pretensiusas, sche nus vulein garantir vinavon in bien avegnir economic e cultural dalla ­cuminonza alpina.

MAD
Dumeni Columberg da Mustér è stà president communal e cusseglier naziunal. El s’engascha anc adina per la cuminanza.