Ils muliners el calender
Dumengia sera ha la Fundaziun Calender per mintga gi (Cpmg) presentau a Glion l’ediziun 2026 digl annuari popular dalla Sur- e Sutselva. Cun quella caschun ha Flurin Caviezel, anteriur pur e mistral dalla Foppa, presentau la contribuziun ch’el ha scret pil Cpmg.
Dalla roda-mulin, dallas diversas molas egl intern dils baghetgs, da tals baghetgs e lur habitonts dat ei bia historias. Dapertut nua ch’ei deva in ual, han ins baghegiau in stabiliment per rumper il graun e producir frina, la basa pil paun da mintga gi. Bia informaziuns massen en emblidonza sch’ei dess buca glieud sco Flurin Caviezel. Gl’um da 70 onns ei carschius si a Pitasch ed ha fatg il pur en quei vitg. Siu interess per la historia locala ha el documentau 2021 culla monografia da Pitasch. En atgna reschia ha el scret e publicau il cudisch «Retrospectiva da nossa vischnaunca Pitasch». Culla publicaziun ha el buca serrau in capetel, anzi, quei e tschei esch ei s’aviarts ed ha intimau el da cuntinuar a retschercar.
Anflau bia informaziuns
Ella niev Calender per mintga gi 2026 (Cpmg) presenta Flurin Caviezel ils resultats da sias retschercas. El ha visitau archivs, ei s’approfundius en documents e registers, ha discurriu cun persunas da contact. Sia finamira eis ei stau da conservar la memoria dil mulin da Pitasch. Il resultat da sias retschercas ha el scret en ina contribuziun da 40 paginas cul tetel «Ils mulins da Signina, Pitasch, Luven e Duin». El center vegnan famiglias da muliners. Sco Flurin Caviezel ha sincerau, ha el fatg diversas scuviertas. El center dalla contribuziun ei il destin dalla famiglia Metz. Gl’atun 2024 seigi in Andreas Metz s’annunziaus tier el, ha Flurin Caviezel getg. Quei um da Jenaz en Purtenza savevi ch’ils perdavonts erien stai il 19avel tschentaner en Surselva sco muliners. Gl’anteriur mistral ed adherent dalla historia locala ei staus promts da segidar. El ha visitau gl’archiv dall’anteriura vischnaunca da Pitasch e constatau: «Il success d’encurir ei staus gronds», scriva Flurin Caviezel.
In cural suenter l’auter ei s’enfilaus ella cronica. En contracts e protocols da Pitasch hagi el anflau biaras informaziuns, ha Flurin Caviezel getg. La famiglia Metz, muliners e burgheis da Jenaz, ei stada da 1864 tochen 1930 ella cuntrada dadens Glion. Andreas Metz-Stäger era vegnius cun sia consorta Katharina a Castrisch per surprender leu il mulin. La contribuziun el Cpmg semeglia ina lavur da detectiv ed ins legia ella sco ina biografia commuentonta. Gl’autur ha eruiu ch’il Mulin Sut ella Val Pilac da Luven ha in connex culla famiglia Metz, in fatg che era emblidaus. Mortoris, accidents e disgrazias ha ei dau cuntinuadamein.
Il piogn sul Glogn
Bunamein emblidaus ei il fatg che la famiglia Elvedi-Collenberg, respectiv Elvedi-Cavegn, da Cumbel ha possediu duront 77 onns il mulin da Pitasch. Duront tschentaners menava en quei liug in piogn sur il Glogn. Ils affons catolics dalla famiglia Elvedi mavan a Pitasch a scola, per fatgs religius eran denton ils caputschins da Cumbel responsabels. Flurin Caviezel ha rimnau numerusas datas e detagls. Il fil tgietschen ein ils ligioms dalla famiglia Metz. Quella ei stada involvada essenzialmein ella historia dils mulins da Luven, Signina, Pitasch e Sagogn. Gl’onn 1907 ha la famiglia Elvedi vendiu il mulin da Pitasch alla vischnaunca. Cu il Cantun ha projectau e baghegiau la via da Val S. Pieder ei quei liug daventaus attractivs silla via viers il Bogn da Peiden. 1915 cumpra in um dil fatg il menaschi. Andreas Metz era returnaus en Surselva. Il bab era ius naven e returnaus a Jenaz suenter in accident da lavur e la mort dalla consorta. Il fegl Andreas Metz e sia secunda dunna Barbara, naschida Lutz da Sagogn, ein secasai el mulin da Pitasch e la consorta arva l’emprema ustria. 1930 miera il muliner anetgamein e Barbara sedecida da vender gl’entir fatg a Luzi e Verena Candrian-Buchli.
Il Cpmg 2026
Ella sala dil hotel Rhätia a Glion han Johann Clopath e Martin Gabriel presentau il Cpmg 2026. Igl ei in gries carnet da 400 paginas. Da quellas cuntegn el l’emprema gada 100 paginas melnas. Igl ei in register general da tuttas contribuziuns ch’ein cumparidas dapi l’entschatta en quei calender, vul gir dapi 1922. Martin Fontana ha cumpilau il register da 1982 tochen 2025, quel da 1922 tochen 1981 haveva Mengia Barla Darms procurau. Il «Per mintga gi» ei gl’annuari dall’anteriura Renania. Aunc oz eis el screts els dus idioms sutsilvan e sursilvan. Johann Clopath ei il redactur responsabel per la part sutsilvana. El fa dapi onns la cumposiziun dil Cpmg, il calendari accumpogna quella gada ina seria da sias grondiusas fotografias da caglias. Martin Gabriel ha presentau l’emprema gada, sco successur da Manfred Veraguth, la part sursilvana dil calender. Sco el ha getg cuntegn la part sursilvana puspei sin 134 pagina bia variaziun cun raquens, poesias, reportaschas, art e cultura, natira ed ambient. Ina contribuziun extendida ei quella da Flurin Caviezel dils mulins (mira artechel sura).
Gust da leger dapli?