Il drama davart «L’ultim Rumantsch» cuntinuescha

Entant che la segunda stafla ha gia gì sia premiera al Zurich Film Festival e vegn actualmain era gia mussada en in pèr kinos, datti da vesair las tschintg episodas da la segunda stafla, sco singulas episodas u sco film entir, pir a partir dals 12 november en la televisiun.Tgi che na po betg spetgar enfin lura u dovra buns arguments per insumma s’occupar cun la seria semi-rumantscha sco era per tuts auters interessads, avain nus gia dà in’egliada. Ina critica en furma d’in acrostichon nua ch’ils emprims bustabs da mintga paragraf furman ina frasa:

Ladina Cadonau, ina da las protagonistas, vegn giugada, sco era gia en l’emprima stafla, dad Annina Hunziker. Precis sco che la rolla da la Ladina Cadonau è sa sviluppada dad ina giuvna, rebella forsa era in zic naiva en l’emprima stafla ad ina dunna independenta, resoluta cun valurs da morala visiblas è era l’actura Annina Hunziker sa sviluppada vinavant positivamain. Ella gioga la rolla cun fieu e flomma ed ina varietad da fassettas caracteristicas, uschia ch’ins è sco aspectatura bunamain pronta da crair tut.

Unica n’è l’istorgia da la segunda stafla betg. Tut ils fils narrativs paran insaco dad esser enconuschents. Fa quai vegnir pli lungurusas las episodas? Na, almain betg las davosas trais episodas. Era sch’i dat tschertas parallelas en il raquint a fatgs reals, èsi tuttina divertent da vesair co che tschertas rollas sa manevreschan en situaziuns nunpussaivlas. Autras èn bunas da mantegnair ina fatschada perfida e puspè autras èn simplamain suveranas, precis uschia sco che mintgin da nus è er auter en il mintgadi.

Lieus che giogan ina rolla en la segunda stafla: Sper las scenas d’acziun enconuschentas or da l’emprima stafla datti da vesair in inscunter brisant, nua ch’il glatsch na pudess bunamain betg esser pli fin: En la halla da glatsch da hockey da Cuira. In auter lieu è il Kurhaus a Bravuogn cun ina dultscha marenda che n’ha dentant nagut da far cun metter mel d’avieuls en bocca. Ma precis per il dultschergnim vai er a Genua, nua ch’ils dus protagonists Ladina e Corsin fan retschertgas.

Tensiuns da tuttas sorts datti da vesair en la seria «L’ultim Rumantsch», dapli che armonia ed unitad. Cun tensiuns ha la famiglia Durisch da cumbatter, saja quai perquai che betg tut ils commembers da la famiglia èn cuntents cun quella part da la ierta ch’els han survegnì o era perquai che nagin na para dad esser propi sincer in cun tschel. Tensiun datti era tranter ils redacturs da la davosa gasetta rumantscha, ma er en la chasa da da medias grischuna. Malencletgas e dubis datti perquai da vesair en l’entira segunda stafla. Ed era, sche tschertas tensiuns sa schluccan, suenter che la puma è vegnida ora, resta ina gronda tensiun fin a la fin da l’ultima episoda. La stafla chala – senza tradir da memia – cun in vaira «cliffhanger» che sbragia gia ussa per ina terza stafla.

Identitad rumantscha che manca. Quai è vegnì crititgà suenter l’emprima stafla: La seria cuntegnia memia pauc rumantsch e gioga per quai sapientivamain per in public tudestg da la Bassa. La segunda stafla para gist aposta dad integrar quai sco med stilistic per mussar che la realitad rumantscha è en il mintgadi apunta savens era mez tudestga. Da giuditgar, sche quai è bun u nausch, surlasch jau a mintgina e mintgin sez. Tant saja ditg: RTR sco er il reschissur èn cumplainamain conscients da questa polemica e nizzegian la discussiun natiralmain era gist sco palc per far enconuschent la seria.

Marietta Jemmi en la rolla d’Andrietta gioga en la segunda stafla cun ina profunditad e precisiun, sco sch’ella sezza fiss propi Andrietta. Marietta Jemmi persvada en sia rolla cun ina discreziun, ina moda reservada e tuttina emoziunalmain preschenta, ma senza sbragir. Almain cun excepziun dad ina scena: Ella reagescha cun gestica e mimica, autenticamain ed emoziunalmain stabil. La rolla d’Andrietta avanza e sa sviluppa er en la segunda stafla a la rolla principala, ma er ad ina dunna madira che è capabla da manar las fatschentas senza scrupels.

Rumantsch aud’ins en bunamain tut ils differents idioms. Tar quest punct datti tuttina critica per questa seria: Pertge betg dapli rumantsch e pertge betg tut ils idioms? Cunquai ch’il film dovra tuttina suttitels avess’ins en mintga cas pudì far dapli dialogs per rumantsch. Qua n’han ils responsabels dal script numnadamain betg fatg lur pensums endretg. Era sch’igl è propi uschia che Rumantschas e Rumantschs discurran adina puspè tudestg e n’han nagina fadia da midar vi e nà tranter las linguas, na discurran els en blers cas betg tuttenina tudestg ina cun l’auter. Quai fan dentant ils protagonists da «L’ultim Rumantsch». E lura, era sche Annina Hunziker da propi fadia dad emprender rumantsch ed ha investì pliras tschient cartinas e pliras dunsainas dad uras, aud’ins simplamain ch’ella n’è betg Rumantscha.

Uras per la vardad. Quant fastidi ch’ins pudess spargnar, betg mo en la ficziun da «L’ultim Rumantsch», mabain er en la realitad, sch’ins discurriss simplamain ensemen e raquintass adina la vardad senza vulair zuppentar secrets da famiglia che procuran baud u tard be per dubis e malsegirezzas.

Medias Grischunas: L’imperi da la famiglia Durisch stat, en questa seria, sco simbol per la situaziun actuala dal mund rumantsch. In pitschen mund, attaschà a las tradiziuns ed ils usits, ma tuttina sut squitsch da la globalisaziun, la commerzialisaziun e la digitalisaziun.

Artg da tensiun: Quel sa furma enendretg pir suenter la segunda episoda. I vala la paina dimena da restar londervi. Vers la fin da la seria daventi pir endretg interessant. Senza tradir da memia, ma sex, intrigas e secrets stgirs procuran per in interessant mix dad aspectativas.

Nota: In bun 5. La segunda stafla da «L’ultim Rumantsch» ristga definitivamain dapli che l’emprima. I dat da vesair trais fils narrativs parallels da trais protagonists. Differentas perspectivas e temas medials, culturals, socials cun bler morala. Tranteren hai jau gì il sentiment che la seria vuless forsa bunamain raquintar in zic memia bler. L’artg da tensiun sa fabritga si plaunet suenter la segunda episoda. Ils purtrets dals differents lieus, Cuira, Turitg, Bravuogn e Genua, procuran per ina part visuala fitg variada e bella da guardar. Be tranteren ma paran tschertas scenas tagliadas ensemen in zic memia a la svelta.

Tematica: La segunda stafla s’occupa in zic pli intensivamain cun l’istorgia da la famiglia Durisch. I va per secrets, pussanza e crisas economicas. En questa stafla datti gist trais rollas principalas e mintgina sto surprender la responsabladad.

Sex sa venda er en la televisiun rumantscha. Tgi che craja che «L’ultim Rumantsch» saja ina seria bravina e lungurusa, quel sa sbaglia. Era sch’i na dat nagut explicit da vesair, pudess in u l’auter restar enavos davant la televisiun cun la bucca averta.

Cumbinella: Quai ch’era en l’emprima stafla il gieu da schah sco simbol metaforic è uss en la segunda stafla ina cumbinella. Mintga part simbolisescha ina figura, in eveniment u ina decisiun. Pir cur che tut è mess ensemen, datti da vesair l’entir purtret e tut las colliaziuns e relaziuns.

Himmel-Herr-Gott-Sterna e Huara Hutsch – dus blastemmas che be Marietta Jemmi sa dir uschia sco ch’i s’auda.