Proteger il maletg da vitgs alpins

La responsabla per cultura e turissem dal vischinadi Valragn, Luisa Baselgia, ha prendì l’occasiun dal 30avel giubileum da la distincziun da Spleia cun il Premi Wakker per organisar in’exposiziun davart questa undrientscha. Quai ha ella fatg cun l’intenziun da lantschar il discurs general davart la valur da la fatscha architectonica dals vitgs muntagnards che han subì ina midada radicala ils ultims decennis. Da cuminanza cun Barbara Beer, la manadra dal San Bernardino Lab, ha ella mess ad ir questa discussiun, envidond in quintet da persunas dal fatg.

Definiziuns dals terms

La collavuratura da la Scola auta spezialisada dal Grischun (SAS Grischun), Onna Rageth, ha manà il raschieni, declerond l’intent dal Premi Wakker. Quest premi privat distingua vischnancas che fan attenziun da la cumparsa da lur vitgs. L’Inventari federal dals lieus svizzers d’impurtanza naziunala degns da protecziun (ISOS) n’inventarisescha e na schurmegia betg mo la fatscha dal vitg, mabain er il spazi da viver cun l’intent d’augmentar il bainesser da la populaziun. «Tuts dus han la medema finamira», di Onna Rageth, «numnadamain il conscienzius tractament da l’ierta culturala da construir. ISOS definescha la qualitad ed il Premi Wakker distingua quella.» Quellas definiziuns èn sa mussadas clerifitgantas, perquai che gist il tema ISOS para da chaschunar difficultads en connex cun la planisaziun territoriala che vegn revedida actualmain ed ha in impact sin la moda da bajegiar.

Collavuraziun vivida sur ils pass

Avant ch’il discurs ha cumenzà ha Barbara Beer dà invista en la lavur dal San Bernardino Lab. Quai è in’organisaziun fundada dad otg partenaris al nord ed al sid dal San Bernadino per colliar las duas populaziuns cun agid da studis scientifics e projects pratics en turissem e scolaziun. Per che la collavuraziun possia esser in punct da partenza per soluziuns intelligentas e la cultura – surtut la cultura da bajegiar – na duai betg mo esser in’incumbensa per spezialists, mabain la responsabladad cuminaivla da tuts, ha manegià Barbara Beer: «Pertge igl èn las vischnancas che furman lur abitants e stgaffeschan identitad.»

Dar novs impuls senza destruir il vegl

L’architect Martin Krapp dal biro Herzog & de Meuron ha alura dà ina curta invista a dus projects en la regiun per dar in punct da partenza a la discussiun. Lur project da la baselgia sper l’autostrada ad Andeer spetga la finanziaziun. Ma ina giada realisada, duai ella daventar «in lieu da ruaus per sper il stradun». Il project da la surbajegiada sper la pendiculara da Spleia è vegnì concepì a basa da l’analisa detagliada da l’architectura tradiziunala dal vitg e duai enritgir e betg disturbar l’aspect sin la cuntrada cun sia unitad da bajetgs che repetan elements e la siluetta dal coc dal vitg vegl da tschella vart dal Rain. L’intenziun da Herzog & de Meuron è da dar nova vita al vitg, senza che quel perdia identitad e daventia mo bella fatschada senza caracter. «Quai è la dumonda essenziala tranter schurmegiar il vegl e furmar il nov. Decisiv èsi da dar novs impuls senza destruir l’unitad veglia», ha declerà Martin Krapp.

Auta cultura da bajegiar per il bainstar

Marcia Haldemann, co-manadra da la secziun cultura da construcziun da l’Uffizi federal da cultura, ha accentuà che la cultura da bajegiar includia in lartg concept dal diever dal spazi. Ella uneschia il passà ed il preschent cun l’avegnir. Ella cumpiglia la tgira da monuments e la protecziun da la patria, ma era la planisaziun e la construcziun nova. «La cultura da bajegiar ha ina gronda influenza sin nossa qualitad da viver e decida la convivenza, il bainstar e la sanadad da la populaziun. Perquai stuain nus dar fadia da stgaffir auta cultura da bajegiar per stgaffir lieus amabels, vivibels e perdurabels che prendan resguard a l’istorgia e l’identitad», ha ditg Marcia Haldemann.

Decisiv per il maletg directiv dal svilup

La professuressa da la SAS Grischun per architectura e l’aspect dals vitgs, Sandra Bühler-Krebs, è s’exprimida davart la valur da l’inventari naziunal ISOS. «ISOS è ina stima da qualitad che betg mintga lieu po cuntanscher», ha ella accentuà. «En quest inventari vegni era constatà, co ch’il lieu e naschì, sa sviluppà e funcziuna.» ISOS schurmegia lieus sco Spleia, ma saja era la basa per il svilup futur. «L’inventari è decisiv per il maletg directiv dal svilup, per la revisiun da la planisaziun da l’utilisaziun, da las midadas da la planisaziun da zonas e leschas da bajegiar. Per tut quai è ISOS la basa, perquai ch’el inventarisescha tuttas particularitads e qualitads dal lieu.»

I dovra pass curaschus

Ludmila Seifert, la manadra da la Protecziun da la patria dal Grischun ha referì davart la muntada dal Premi Wakker. La Protecziun da la patria è in’uniun civila e n’ha nagina incumbensa uffiziala. Ma sia finamira è da s’engaschar per mantegnair l’ierta culturala e promover il svilup perdurabel en il spazi abitabel. «Il Premi Wakker è in’undrientscha per las vischnancas che sa stentan en favur da la qualitad da l’abitadi ed han ina visiun per il svilup futur», ha ditg Ludmila Seifert, constatond che l’aspect da Spleia saja in imagen da sia istorgia colliada cun il traffic sur ils pass ch’è scrudà cun la Viafier dal Gottard. Suenter la Secunda Guerra mundiala haja Spleia chattà ina nova perspectiva en il turissem. Per evitar surbajegiadas sfranadas hajan umens clervesents sco Christian Hössli e Kurt Wanner instradà ch’il coc istoric dal vitg vegnia schurmegià ils onns 1970. «In pass curaschus che na sa chapiva betg da sasez en lez temp», ha concludì Ludmila Seifert.

La bellezza da Spleia è sia simpladad

L’architect Ivano Iseppi che ha realisà divers projects en la Valragn ha envidà l’auditori a far ina spassegiada tras Spleia per vesair sia caracteristica. «Jau sun fascinà da la sulada, da la simplicitad dals edifizis da crap e da lain. Igl è lur simpladad che renda la bellezza a Spleia. Passond amunt vegn ins impressiunà dals tetgs da plattas-crap che dattan in’unitad al vitg.» La bellezza da Spleia consistia da mo paucs materials. «Jau crai che quai è la qualitad da Spleia ch’è vegnida mantegnida meritaivlamain. Ozendi vegn sia muntada resentida e renconuschida lartgamain entras la populaziun.» Ivano Iseppi ha appellà als architects da far diever da quels materials en lur concepts senza vulair far bajetgs museals, mabain per mantegnair l’unitad architectonica da Spleia.

L’extendida discussiun al podium e cun la populaziun ha mussà che la ballantscha tranter mantegnair, renovar e stgaffir vegn a restar ina sfida per tuttas e tuts ch’èn fatschentads cun bajegiar en vitgs muntagnards, ils quals vulan s’engaschar per la fatscha da lur vitgs.