Columna

Fact-checking en Grischun

parter

Cler che blers avessan gugent legì il «Mais da pais» da l’october, ma il schefredactur da la FMR aveva da far auter. Nus avain però pudì constatar cun plaschair ch’el ha scuvert la fascinaziun dals nums e dals toponims. Il fabricat da laina che sumeglia a Lego, il «Chillyhub», ch’era pli baud si Sent ed è vegnì suenter spustà giu Ramosch para da far tras ina resurrecziun e vegn forsa avert quest enviern cun il num «Macun». En la rubrica «Il tip» ha sar David mussà en La Quotidiana ch’il pled è in num proponì a sias uras dal scriptur Men Rauch da Scuol l’onn 1953 per evitar ils emprests capricorn u stambutg. Quatter onns pli tard dovran ses collegas Cla Biert ed Andri Peer questa creaziun che na tira betg endament il talian u il tudestg.

Oz vegnan a far diever be paucs Valladers da quest pled bellezzas, forsa surtut quellas e quels che enconuschan ils lais da Macun tranter Zernez e Lavin. Per far quella gita grondiusa cunzunt en quests dis d’atun, avain mia dunna ed jau legì guidas, ina aveva scrit: «Macun ist Rätoromanisch und heisst Steinbock.» Men Rauch ha segiramain gì gust en fossa – ma quest «fact» n’è gnanc ina sfifla u ina burla, ma ina potenta manzegna. Il num da quella planira da lais deriva probabel dad in da Zernez che aveva num Clau Mackun ed è documentà l’onn 1509.

Era cun la descripziun da Peider Lansel dal guaud da Tamangur ha il schefredactur fadia. El sez è para passà l’Alp Praditschöl («ingio chi’s fa il bun chaschöl», scriva Men Rauch) e cun guardar vers Tamangur da l’autra vart n’ha el betg badà ch’el sez guardava vers damaun, damai vers ost. El dà però in «rüffel» al poet e scriva pli diplomatic «Peider Lansel ha tschüf ün sgraffel» cun manzunar che il guaud da Tamangur n’è betg «sün spuonda vers daman» ma guarda vers vest. Lansel era bain era passà sin la senda per Praditschöl – simpelischem! Probabel che era el aveva gugent chaschiel.

Ma far attent che ozendi èsi pli che mai necessari da chattar e denunziar feicnius en nossas medias merita in cumpliment. Prendain la gasetta tudestga da mintgadi e restain surprais. Areguard ils projects da traffic vegn cità il cusseglier naziunal Martin Candinas sin l’emprima pagina avant var in mais: «Wir Bündner Bundesparlamentarier werden für Graubünden kämpfen.» Sin la segunda pagina legiain nus «‹Als Bündner Parlamentarier werde ich für Graubünden kämpfen›, sagt Candinas». Tge vegn el ad avair ditg, era sch’i cuzza anc dus onns fin las proximas elecziuns?

Isabelle Jaeger ha fatg ina «Marella» avant in’emna sur dal tema dal schurnalissem en la Rumantschia partind dad ina discussiun tranter schurnalists rumantschs da l’onn 1978. Avant in mez tschientaner devi mo paucs commentaris, la tema dad offender era fitg gronda. Il schefredactur da la «Gasetta Romontscha» da quella giada di che en in commentari stuessan vegnir menziunadas tschertas vardads che n’èn betg forsa d’avantatg per tschertins.

La schurnalista dumonda al schefredactur numnà en questa columna co che quai saja oz. El di cun clerezza persvasiva ch’il commentari dad oz analisescha e prova da metter en connex e spiegar temas, era cun far dumondas forsa curiusas u perfin impertinentas. En in temp cura che las maisas radundas svaneschan ed era las radunanzas communalas attiran main public èsi impurtantischem da sustegnair la discussiun publica che in commentari sa forsa iniziar. En mintga cas resta il schurnalissem qualifitgà indispensabel, e qualifitgà cuntegna oramai oz era il fact-checking, en Grischun e dapertut!

MAD
Chasper Pult da Pasqual è linguist, translatur ed intermediatur da cultura.