«IA» ha fatg la cursa

L’abreviaziun «IA» è il pled rumantsch da quest onn (guarda era l’intervista cun la victura). Ensemen cun il Departament da linguistica applitgada da la Scola auta per scienzas applitgadas a Turitg (ZHAW) ha la giuria rumantscha fatg quella tscherna la sonda passada. Cuntrari al term «intelligenza artifiziala» na tutga l’abreviaziun «IA» anc betg tar il vocabulari da mintgadi. Entras l’elecziun duai l’abreviaziun vegnir messa en scena per che l’acronim englais u tudestg na vegnia betg utilisà enstagl, uschia communitgescha la giuria. Perquai che l’intelligenza artifiziala vegnia vinavant a restar in tema impurtant en l’avegnir. «Sche l’abreviaziun sa derasa e daventa normala en Rumantschia, lura vegn ella da s’emancipar da l’associaziun da l’asen», declera Marietta Cathomas, linguista tar RTR.

Plinavant stettia il pled era per l’impurtanza da la digitalisaziun dal rumantsch: «Senza quella na po la IA betg emprender rumantsch e porscher utensils indispensabels per il mantegniment da la lingua», explitga Bettina Vital, manadra da la partiziun Lingua da la Lia Rumantscha (LR) che ha sustegnì la ZHAW per la tscherna dal pled svizzer da l’onn. Quai che saja decisiv per ch’ina lingua minoritara restia vitala.

Tge pleds eran anc en discussiun?

Sin il segund plaz ha la giuria tschernì il pled «ballape da dunnas» argumentond suandantamain: «ll Campiunadi europeic da ballape da dunnas 2025 ha augmentà la visibilitad da las dunnas en il sport il pli derasà dal mund.» Il terz plaz va a «vita ­pajabla» che la giuria argumentescha tenor la communicaziun uschia: «Il mintgadi vegn adina pli char, ils custs da vita creschan ad in crescher: Bleras famiglias na chattan naginas abitaziuns pajablas, las premias da las cassas da malsauns vegnan mintg’onn pli charas, la chareschia augmenta ils custs da las vivondas, e causa ils dazis imponids da l’administraziun Trump cumbattan interpresas pitschnas e mesaunas svizras per lur existenza e per mantegnair las plazzas da lavur.»

Pleds che han fatg la cursa en autras parts da la Svizra: En il tudestg ha «Frauen-Nati» fatg la cursa, en il talian «dazi» ed en il franzos «génocide».

Co funcziuna l’elecziun?

Il pled da l’onn duai exprimer, tge che ha muventà, marcà e dà da discussiunar ils ultims dudesch mais. Ils linguists e las linguistas da la ZHAW han perquai rimnà ensemen cun la LR pleds caracteristics e frequents.

Dapi set onns tgira la ZHAW l’elecziun dal pled da l’onn. En mintgina da las quatter regiuns linguisticas da la Svizra datti in giuria che elegia or d’ina glista da var 70 – 80 propostas dals linguists da la ZHAW e dal public il pled da l’onn. La ZHAW analisescha cun agid da programs da computer mintg’onn var 1,7 milliuns texts. Analisà vegnan pleds novs, la frequenza en relaziun cun auters onns u en tgenins contexts che quels vegnan duvrads. La finala suttamettan els a las quatter giurias mintgamai var 20 pleds. Vitiers vegnan lura var 50 propostas dal public e da la giuria. Quella elegia silsuenter il pled da l’onn, sco er ils pleds sin plazza dus e trais.

La LR è responsabla per la giuria en la Svizra rumantscha. A questa èn sa participadas otg persunas. Ellas represchentan ils divers idioms, derivan da differentas spartas e funcziuns, giuvens e pli vegls, quest onn cun sis dunnas e dus umens.