«La nossa multifariadad e la nossa reheztga»

Barbara Beer: Igl Reallabor San Bernardino e egna cooperaziùn trànter quater vaschinadis: Soazza a Mesocco agl sid digl pass ad igls vaschinadis da Valragn a Sur agl nord da quel. Ear da la partida en las tres scolas òltas: la Scola òlta spezialisada digl Grischùn, la Scola òlta pedagogica grischùna a la Scuola universitaria professionale della Svizzera italiana (SUPSI). Purtada vean quella cooperaziùn da l’uniùn Paradisea (paradisea.ch). Savund igls statuts da quell’uniùn den vagnir sustanidas iniziativas ca promovan igl svilup direvel tànt agl nord sco ear agl sid digl San Bernardino a ca promovan l’avaschinaziùn trànter quellas duas valadas.

Nus eassan parschuadieus, ca la nossa multifariadad e la nossa reheztga – partutgànt la cuntrada sco ear las culturas. Mo igl e egn fatg, c’ellas vignan separadas d’egn rigurus cunfegn linguistic ca separa las duas cuminànzas da dezenis annà. Ple bòld eara quegl digl tutafatg diferaint: Igls purs colavuravan vei a nà sur igl Pass, i fagevan comerzi igls egns cun tschels ad earan an stretg contact graztga a las veias da suma. Quels da lungatg talian vevan d’amprender tudestg a quels da lungatg tudestg vevan d’amprender talian par safar capir. Ign dependeva d’egn l’oter. Oziglgi sacapescha quella capientscha vizandevla betga ple da sasez, cumbagn c’ella fuss urgiaintameing nezessaria. Igls problems da quella sco ear da tschella vart digl pass en igls madems: Scolas ca vignan saradas, survetschs ca svaneschan, l’emigraziùn ca sapopulescha igls antschies. Mo igls vaschinadis da que a tsche màn san strusch novas d’egn l’oter, i san betga, co tschels schleian quellas sfidas – cumbagn c’i pudessan amprender blear d’egn l’oter. Igl e evidaint, c’ign pudess schliear cuminevlameing miglier tschearts problems, an mintga cass da maniera ple efiziainta. Igls da la Valragn prendan a màn da schliear problems da maniera diferainta digls Mesolcines. Egn’eada funcziunescha la strategeia miglier tigls egns, egn’eada miglier tier tschels.

Nus luvragn surtut sen dus tgomps: la scolaziùn ad igl turissem. Propi fearms eassan nus segl tgomp da la scolaziùn. An que conex realisagn nus egn vast project. Students da las scolas òltas pedagogicas svilupeschan egn mied d’instrucziùn par amaduas valadas – cun la fegnamira c’igls unfànts possian amprender d’ancanuscher mintgame an la regiùn igls bagns natirals a culturals da mintga lur regiùn. Egn’ulteriura fegnamira e quella, c’igls students svilupeschan mintgame schliaziùns par las sfidas regiunalas. Vischnàncas ca piteschan da la mancànza da parsunal qualifitgieu near da problems structurals pon profitar da quellas retscheartgas – igl resultat e egna situaziùn da win-win: Las scolas òltas fan retscheartgas aplitgeadas, a las regiùns survignan novas propostas ad ideias par lur svilup futur. La mia leztga e’gl, trànter otras, da radember mieds finanzials a da procurar, ca las ideias amparmetàntas vignian alura propi ear realisadas.

Ea. Igls vaschinadis partizipos sasutametan sapientivameing a las fegnamiras da l’uniùn Paradisea. Cun quegl cumpeglia igl noss antschies da lavur igl teritori digls vaschinadis da Soazza, Mesocco, Valragn a Sur. Igl dat ànc dus oters reallabors agl Grischùn, an Surselva sco ear a Clostra-Tavo, mo igl noss e egn cass spezial: Nus eassan activs an duas regiùns politicas, Moesa a Viamala. Partutgànt la scolaziùn ad igl turissem reussescha a nus quella cooperaziùn fetg bagn.

Nus svilupagn mieds d’instrucziùn ca fan egna relaziùn cun las regiùns ad igls lungatgs. Par exaimpel den las scularas ad igls sculars da la Valragn amprender d’ancanuscher la cultura digl tains miez an la Mesolcina. Quegl fani an egn ambiaint autentic a da cuminànza cun egna classa da lungatg ­talian. An que mumaint amprendani betga me d’ancanuscher l’istorgia, mobagn ear igl lungatg talian graztga a que barat natiral. Da tschella vart den las scularas ad igls ­sculars da lungatg talian scuvrir la Valragn a la cultura digls Gualsers. I vignan mintgame a star sur notg agls liacs, vignan a colavurar cugls unfànts da là ad amprender tudestg an situaziùns d’antupada natirala. Nus cunluvragn tànt cugl scalem primar sco ear cugl scalem secundar. Igl mi legra fetg, c’ear igl scalem superiur da Ziràn fa part da que barat. La motivaziùn e grànda. La nossa fegnamira e adigna la madema: Amprender an la cuntrada, culieu cugls divers lungatgs, par stgafir ad profundar la capientscha vizandevla par la cultura alpina. Ascheia ­stgafainsa lioms trànter las valadas ad ­anfirmagn lur avagnir.