Litteratura/historia

Dus prominents da 150 onns

Communablamein han els frequentau il gimnasi a Mustér. Els ein daventai prers, in schizun uestg da Cuera. Omisdus han scret e publicau. Rest Giusep Caminada, uestg da Cuera, e Gion Cadieli, il poet popular, ein naschi il schaner 1876, pia avon 150 onns.

Augustin Beeli/FMR, ils 10 da december 2025

Quater onns, da 1893 tochen 1897, ein els stai ensemen en classa. Ella scola claustrala da Nossadunnaun stuevan ils giuvnots Rest Giusep Caminada da Surin e Gion Cadieli da Sagogn far poesias. «Quei gartiava ad el (Cadieli) meglier che a mi. A mi muncava il sentiment per il tact della metrica», ha il posteriur uestg, Christianus Caminada, scret il november 1953 en ina brev ch’ei publicada in onn suenter la mort da sur Gion Cadieli. Gl’uestg ei buca daventaus poet popular, mobein menader dalla diocesa da Cuera. Da 1941 tochen sia mort 1962 ha el menau gl’uestgiu che tunscheva tochen Turitg ed ella Svizra centrala.

Omisdus ein el curtin d’honur

Ordeifer la Surselva enconusch’ins quei uestg da Cuera cul num Christianus Caminada. Sia sepultura ils 26 da schaner 1962 silla cuort a Cuera ha la televisiun filmau per la «Schweizer Film Wochenschau». Quei gi haveva il poet Gion Cadieli natalezi. Il camerat da scola digl uestg era denton morts diesch onns avon a Sagogn sco decan sursilvan.

En cuort, il schaner 2026, han quellas duas persunalitads ch’ein naschidas 1876 il giubileum da 150 onns. Omisduas han gronds merets buca mo sco pasturs dallas olmas, mobein cunzun per cultura e lungatg. Perquei ha la Romania undrau els 1984 el curtin d’honur sut gl’ischi a Trun. Omisdus ein, in sut l’auter, sil monument, ensemen cun Felix Calonder, Gion Antoni Bühler, Gion Cahannes e Hans Erni.

Rest Giusep Caminada

Sil monument el curtin d’honur ei Rest Giusep Caminada menziunaus sco uestg e perscrutader. Sper sia lavur pastorala ed episcopala era la historia sia gronda passiun. 1915, cu el era plevon a Trun, ei siu cudisch «Die Bündner Glocken», ina studia dils zenns, cumparida ella casa editura Orell Füssli a Turitg. Treis onns pli tard, 1918 ch’el era aunc a Trun, ha la medema casa ediu ina secunda studia culturhistorica, «Die Bündner Friedhöfe». Omisdus cudischs ein daventai ovras da standard dalla cultura populara grischuna. Ils cudischs en tudestg sebasan sils studis cultural-folcloristics che Rest Giusep Caminada haveva publicau gl’emprem per romontsch egl Ischi, e quei 1909 (Nossa casa), 1910 (Nos santeris) e 1912 (Nos zenns).

Rest Giusep Caminada ei naschius ils 6 da schaner 1876 a Surin. Sia mumma Madalena era naschida Gartmann da Surin. Ed en quei «hof» da Lumbrein ei il bab, Giachen Gieri Caminada da Vrin, sestabilius suenter la maridaglia. A Surin ha il posteriur uestg dau gl’impuls al selvicultur cantunal Walo Burkard (1887-1952) d’instradar scavaziuns archeologicas. Las scuviertas sensaziunalas a Crestaulta, e pli tard a Falera, han cumplettau essenzialmein la historia tumpriva grischuna. Duront sia pastoraziun a Dardin haveva Rest Giusep Caminada schau perscruttar il Grep da Patnasa e duront siu temps a Trun (1912-1919) il santeri prehistoric a Darvella.

Enzatgei dil meglier ord la plema da sur Caminada seigi il studi sur la canzun da sontga Margriata, scriva Giusep Pelican en ina biografia digl uestg ch’ei cumparida 1964. El vala aunc oz – sper siu uffeci sco uestg diocesan – sco doyen dalla perscrutaziun dils cults religius precristians en Rezia. Sia ovra «Die verzauberten Täler – Kulte und Bräuche im alten Rätien», cumparida 1961, ei medemamein in’ovra enconuschenta ed appreziada.

Gion Cadieli

1919 ha Rest Giusep Caminada bandunau la pleiv da Trun. Gl’uestg haveva clamau el a Cuera sco plevon, canoni residenzial e custos dalla catedrala. Il post a Trun ha in camerat surpriu, numadamein Gion Cadieli. Tochen 1942 ha quel pastorau la gronda ed impurtonta pleiv. Sia passiun era la lirica. Enteifer la litteratura sursilvana vala el sco il poet dil cor e dil humor. Ina da sias poesias secloma: «Neiv e neiv! Tut la pleiv, ei da neiv curclada. Gie perfin, sin tgamin ei’la setschentada». Sias poesias humoristicas ein legendaras, ellas s’audan tiel repertori popular. Quella dil Pauli de Plauncas ch’ei catschadur, ni quella dil Toni grond che havev’il tschanc da perdanonza. Exempel d’ina canzun populara ei era quella dils parlers ch’ein secasai sper clavau. Ni quella cul tetel «Segira enzenna» ch’entscheiva aschia: «Mumma, mumma, jeu maridel, spert ord trucca cugl ani!»

Gion Cadieli s’auda tiels classichers dalla litteratura sursilvana. El ha buca scret schi bia sco Flurin Camathias, Alfons Tuor ni Gian Fontana. A cumponists sco Hans Erni, Duri Sialm ni Gion Antoni Derungs ha el denton furniu texts per ovras musicalas. Che sia lirica ei populara tochen oz cumprova Corin Curschellas culla canzun dalla pura. Era Mario Pacchioli ha priu Gion Cadieli en siu opus «remas», aschia cullas poesias «Cura radicala», «Ad ina matta veglia» e «Segira enzenna». Il poet ch’ei naschius ils 26 da schaner 1876 a Sagogn ei era morts leu ils 2 da november 1952 suenter ch’el haveva pastorau il davos da 1942 tochen 1950 a Sevgein.

Dat ei acts da commemoraziun?

A giubileums da persunalitads, organisaziuns ni instituziuns da politica, cultura, economia ni maun public regord’ins savens cun occurrenzas giubilaras. Aschia han ins rendiu honur a Flurin Camathias pils 150 onns, a Gian Fontana pils 125 onns, al giubileum 150 onns soras da Glion ni agl automobil ch’ei dapi 100 onns sillas vias grischunas. Dat ei era commemoraziuns per Christianus Caminada ch’ein naschius ils 6 da schaner 1876 e per Gion Cadieli, naschius ils 26 da schaner 1876? «Nus havein planisau nuot», gi il president dalla Surselva Romontscha, Toni Vinzens. Sia organisaziun fussi denton promta da sustener uniuns localas che organisassien ina commemoraziun. En Lumnezia savess la Fundaziun da cultura Lumnezia esser l’adressa adattada. Na, ei seigi buca previu in’occurrenza pigl uestg e perscrutader lumnezian, declara il president Martin Cabalzar. E fan ins a Sagogn enzatgei pigl anniversari 150 onns Gion Cadieli? «Nus essan gnanc pertscharts da quei giubileum», ha Maria Mongili, la commembra dalla suprastonza dall’uniun Pro Sagogn, rispundiu sin damonda dalla FMR. (fmr/abc)