«Gloria e tschugalata» ei in pign «bestseller»

Con dira e criua che la veta saveva esser pli baul san mo quellas e quels che han era fatg atras ella. Mo quellas e quels san era co pintgas surpresas e regals savevan scaldar il cor. Ina persuna, che sa co quei ei stau, ei Ludivina Candinas-Collenberg (78). Ella ei carschida si a Lumbrein, ha lu maridau pli tard Gion Mudest Candinas e habitescha cun lez dapi biars onns alla Staziun Sumvitg. Leu han els lur casa cun in’ustria el plaunterren ch’els han menau rodund 20 onns ed il Campadi Garvera gest dasperas.

Ina secund’ediziun

Igl onn 2014 ha Ludivina Candinas-Collenberg publicau il cudisch «Gloria e tschugalata – in’affonza a Lumbrein». Igl ei aschidadir reminiscenzas da si’affonza e giuventetgna. «Jeu havevel quater onns cu mia mumma ei morta. Da leu naven seregordel jeu da mia veta. Las historias el cudisch ein regurdientschas da mei entochen ch’jeu hai giu 17 onns», di l’autura ch’ei mumma da duas feglias ed in fegl. Ils 1100 exemplars dall’emprema ediziun ein stai vendi enteifer dus onns. Ussa ei la secund’ediziun cun 400 exemplars supplementars sin meisa. Il cuntegn da «Gloria e tschugalata» ei bilings. La versiun tudestga ei da Peter Egloff, la grafica ha Marius Hublard procurau.

Nudau si mises

«Las historias el cudisch hai jeu nudau si mises a Pardatsch en Val Sumvitg. Jeu havevel insumma buca l’intenziun da publicar ellas en in cudisch, mo mes affons han insistiu da far quei», di Ludivina Candinas-Collenberg. Ch’il cuntegn da quellas historias cumpletadas cun illustraziuns da Jacinta Candinas, ina dallas feglias dall’autura, seigi d’interess ei semussau spert suenter l’emprema ediziun. «Jeu hai dau suatientscha a quei giavisch e sun buca s’enriclada. Jeu hai survegniu biars resuns sin mias historias, buca mo da glieud sils onns, mobein era da giuventetgna», di l’autura e declara: «Jeu less buca mo relatar da quei temps d’ina famiglia purila, mobein era far quei en lungatg original da Lumbrein.» Igl ei in lungatg sco el vegneva plidaus lu, ina ga ni l’autra era cun in’expressiun tudestga. Igl ei in interessant document d’ina veta sempla, mo tuttavia tipica pils onns suenter la Secund’uiara mundiala. Pitgira bunamein dapertut.

Sempel sco la veta era

Ludivina Candinas-Collenberg ha nudau quellas reminiscenzas en in lungatg sempel – sempla sco la veta era da gliez temps e leutier plein lavur. Nuot da quei che sappi vegnir legiu en quel seigi fantasia. Ei seigi aschia sco ei seigi stau. In exempel ord il cudisch «Gloria e tschugalata» muossa quei: «Ina sonda erel vid il schubergiar las combras ch’ina camerata ord ina buna casa vegn e damonda: Vegns bu cun mei a far caltschiel? Sin quei hai jeu detg: Vai bu peda, stoss aunc lavar e sgarar giuado zulès e scala, lu hisli schuber e bein e la cuschina cun aua da schmierseife. E la stiva.»

Ludivina Candinas-Collenberg ha giu siat fargliuns, cun endisch onns ha ella stuiu surprender la responsabladad pil tenercasa. La regurdientscha dil passau, mo era il plascher da scriver – «jeu hai adina scret bugen, surtut brevs» – documentescha en ina moda autentica la veta en ina famiglia purila che stueva volver il da tschun per segirar l’existenza. «Tschugalata» cun paun e caschiel la damaun, savens bugliarsa ni pulenta la sera. Ed il schampo da «Gloria» ch’ils frars da Ludivina appreziavan – era in luxus. «Bab scheva: Gloria … empau Gloria bein.»

«Nus tuts vevan plischer»

Dil funs cuntinuava la lavur en cuschina, far gentar e purtar quel als umens ch’eran vid arar ni fenar. E malgrad lavur e pitgira deva ei era muments da legria che scaldavan il cor, sco Ludivina Candinas-Collenberg scriva. Per exempel da Nadal: «Lu steva nossa sora pintga sin peis e scheva si siu verset: Es schneielet, es beielet, es got a kiala Wind …, prendeva ora sia suna da bucca e sunava in text sco Clara notg. Nus tuts vevan plischer da sia producziun ed ella tarlischava sur l’entira fatscha e rieva. Lu survegneva mintgin in pèr soccas, vons ni ina capetscha fatga da chiltschiel ch’ina onda da nossa mumma da Sevgein figeva mintg’onn.» Las biebein 40 historiettas procuran per cuorturiala e per far patratgs davart la veta – da pli baul e dad oz.