Ün’artista crodada our da l’istorgia

I s’ha pudü tadlar dialogs in rumantsch ed in tudais-ch, ma eir in polac, in croat, in talian ed in inglais – sonda passada i’l Muzeum Susch, a l’avertüra da l’exposiziun «Pro­fusion», sün rumantsch «surabundanza». Curatada da l’Irlandais David Crowley, preschainta l’exposiziun l’ouvra da l’artista croata Edita Schubert (1947 – 2001) per la prüma jada in üna retrospectiva cumplessiva ourdvart da seis pajas natal.

«Id es l’exposiziun d’üna artista chi’d es crodada our da l’istorgia», disch il curatur chi lavura a la scoula naziunala d’art e design a ­Dublin. Ella vaiva i’ls ons 80 da l’ultim tschientiner vairamaing grond success, pudaiva expuoner sia art in passa 30 exposiziuns, uschea dal 1982 eir a las biennalas da Venezia e da Sydney. E listess es ella lura crodada in invlidanza. «Las circunstanzas nun han plü permiss ad ella da sviluppar inavant sia carriera», suppuona David Crowley. «L’ultim decenni da sia vita nu d’eir’la plü visibla internaziunal. La vita in Jugo­slavia e lura plü tard in Croazia vain vi e plü difficila, la guerra dominescha e sumbrivescha da quel temp tuot.»

Chi resta quiet in sonda davomezdi cur cha’l curatur dumonda, scha l’artista saja fingià statta cuntschainta ad inchün i’l tröp var 40 visitaduras e visitadurs chi til accumpogna sün üna guida tras l’exposiziun – quai nun es dimena ingüna surpraisa.

Ün’ouvra multifaria ed inexplichada

«Id es bod sco ün gir tras l’exposiziun da ses differentas artistas», disch David Crowley. Perquai cha Edita Schubert ha lavurà in möds uschè divers: cul pinel, cul curtè o culla camera; sün taglia, sün palperi o cun lain; per ouvras bidimensiunalas, installaziuns chi implischan üna stanza intera o performanzas artisticas.

«L’ouvra nun ha mai ün’explicaziun evidainta», disch il curatur, «l’ouvra nun es didactica. I nu dà quella singula significaziun chi füss da scuvrir. L’artista nun exprima ün messagi cler, dimpersè invida simplamaing da far seis agens impissamaints.»

Quai s’affa insè güst bain cul concept dal Muzeum Susch chi preschainta las ouvras in l’exposiziun tuottafat sainza infuormaziuns accumpagnantas: ingünas plackettas chi nomnan ils materials e’l temp d’origen, ingünas tablas cun texts chi descrivan il context da l’art e forsa las intenziuns davo quella – be stanzas albas implidas cun da tuotta sorts purtrets, sculpturas ed installaziuns. «I dà a l’entrada ün pitschen prospect cun indicaziuns. Ma i’s po eir simplamaing ir tras l’exposiziun, contemplar las ouvras e s’inaccordscher che effet ch’ellas han», disch David Crowly. «Eir quai es absolutamaing permiss.» 

100 rösas, gazettas censuradas, panoramas d’algordanzas

Uschea as staja in üna stanza da l’exposiziun davant duos circuls, fuormats our dals monchs da rösas, ün impli cullas föglias da quellas rösas, tschel cullas flurs. L’ouvra porta il simpel nom «100 rösas».

Pac plü inavant pichan vi da la paraid «Collaschas» dad Edita Schubert: Paginas da gazettas chi tematiseschan la guerra in Jugoslavia, surtachadas cun strichs d’acril nair sco per censurar lur cuntgnü, sco per muossar quai chi’s disch uschè suvent: «Illa guerra es la vardà la prüma victima.»

Ed üna da las ultimas ouvras – titulada «Orizont» – cumpiglia set rinchs da chartun chi pichan dal tschêlsura, tachadas lasura sun copchas da fotografias chi muossan lös importants illa vita da l’artista, per exaimpel las citats Zagreb, Venezia e Paris. Creadas ün on avant sia mort, culla conscienza d’üna diagnosa da cancar. «Ün’ouvra fich intima», disch David Crowley, «l’invid da l’artista d’entrar in sias algordanzas.» 

«Ün’otra istorgia davart l’art moderna»

Pel curatur ha l’art dad Edita Schubert però eir adüna darcheu alch umoristic, sco ch’el declera dürant sia guida tras l’exposiziun. El exemplifichescha quai vi da l’ouvra «Portas»: Ün’installaziun cun portas disegnadas sün taglias, quasi identicas, ma culuridas in differents tuns da pastel e cun differents nomers, sco las portas d’ün hotel, d’ün ospidal o d’alch stabilimaint da büros. «Nus entrain in quista stanza cun dudesch portas», disch David Crowley. «I nu’s tillas po drivir, i nu’s po passar tras ellas. I’s sainta sco in alch curius local da spettar. Quai ha alch absurd, ma per mai eir alch absurdamaing divertaivel.»

Cha l’artista croata haja merità ün lö i’ls cudeschs d’istorgia, es il curatur persvas. «Eu sper cha quista exposiziun güda a ragiundscher quai.» Il professer irlandais es be lod pel Muzeum Susch: «Cun perscrutar la lavur d’artistas pac cuntschaintas – e na be da quellas chi han lavurà a Paris o Berlin – e preschantar quella in exposiziuns significhantas, fa il Muzeum Susch üna lavur preziusa e contribuischa a quintar ün’otra istorgia davart l’art moderna.»

L’exposiziun «Profusion» es la 16avla exposiziun temporala dedichada ad ün’artista daspö l’avertüra dal Muzeum Susch dal 2019. Exposiziuns passadas vaivan per exaimpel eir preschantà lavurs da las artistas svizras Hannah Villiger, Heidi Bucher o Emma Kunz – e da bleras otras plü chi derivan da Grecia fin Estonia.