In mais da pais

Las lingias grassas e finas dal mais december 2025

Igl è in ritual: L’entschatta dal mais da december vegnan adina tschernids en Svizra ils pleds da l’onn – en tuttas quatter linguas naziunalas. Perquai vulain era nus porscher ina selecziun da pleds ch’han fatg la runda quest mais tras l’univers rumantsch. 

Il pled «lotto» pudess daventar popular a Mustér. Daco quai? – Avant onns vegniva organisà cun success il «Indoor Festival» a Mustér, in festival da rock e hip hop. Suenter la pausa da corona ed intginas stretgas finanzialas hai dà ils davos onns pliras emprovas da comeback dal festival. Il comité d’organisaziun ha empruvà cun in nov num («Indoor Sounds»), cun ina midada dal termin e cun ina midada dal program musical. Però tut quellas mesiras n’han betg salvà l’arranschament. Ils organisaturs han decis quest mais da chalar cun il «Indoor Festival/Sounds». Per cuvrir silmain ina part da lur deficit da var 30 000 francs han els organisà ina saira da lotto. – Perquai lantschain nus qua ina simpla proposta: Co fissi da remplazzar il «Indoor Festival» cun in grond «Indoor Lotto» en il Center Fontauna a Mustér? Quel faschess en mintga cas damain canera. Ed i fiss quasi nunpussaivel da far in deficit.

Senza dubi, il num «Küblis» ha fatg la runda quest mais. La vischnanca en il Partenz n’ha quasi durant l’entir december betg gì aua da baiver. Il provediment era vegnì tschufragnà cun diesel. Tgi u tge ch’è stà la culpa per quella contaminaziun, sto anc vegnir sclerì. Che Küblis è – concernent ses management dad aua – ina zona delicata, quai san Rumantschas e Rumantschs gia dapi tschientaners. Il num «Küblis» vegn gea dal pled rumantsch «Cuvlignas». E tenor la homepage da la vischnanca deriva quel pled rumantsch dal latin «confluentes». Quai na vul dir nagut auter che «flums che vegnan ensemen». Apunta, tgi che sa rumantsch, sa era dapli davart l’aua. 

Il grond avantatg dal pled «rumantsch» ha era fatg smirvegliar il reverenda ad interim a Scuol. Helmut Gossler (70), oriund da la Baviera, è atgnamain pensiunà, fa ussa però durant 13 mais las pregias en l’Engiadina Bassa. En in’intervista da Nadal ha el ditg dad esser surprais da la ferma preschientscha da la lingua rumantscha en la regiun e da la bilinguitad en il mintgadi. Il reverenda ha perfin ditg: «Eu crai cha’ls Rumantschs sajan in tscherts chomps da la vita forsa plü inavant co quels chi discuorran be üna lingua.» Bombom, il slogan da marketing fitg profan «Tgi che sa rumantsch, sa dapli», survegn or da la bucca dad in reverenda ina dimensiun bunamain biblica!

Il pled rumantsch da l’onn 2025 è gea la «IA», la scursaniziun per «intelligenza artifiziala». L’argumentaziun da la giuria: «Entras l’elecziun duai l’abreviaziun vegnir messa en scena per che l’acronim englais u tudestg na vegnia betg utilisà enstagl.» Cun pleds pli simpels vul la giuria dir a nus Rumantschas e Rumantschs il suandant: Duvrai en il mintgadi la scursanida «IA» enstagl da «KI» u «AI»! Il messadi zuppà davos questa tscherna è dentant tut in auter: L’intelligenza artifiziala fa l’asen cun nus: «IA!»

In’autra scursaniziun che fa lingias grassas dapi quest mais è la «SRG SSR». In’iniziativa populara or dal ravugl da la PPS vul reducir massivamain las taxas da medias e smesar il budget da la SRG SSR. La votaziun spinusa era per Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) è pir l’entschatta mars 2026. Ma gia durant quest december èn stadas d’udir vuschs per e cunter l’iniziativa. In dals portavuschs grischuns a favur da l’iniziativa è il cusseglier naziunal Roman Hug. En in’intervista cun la FMR ha el ditg che la purschida da program da la SRG SSR cuntegnia «bleras emissiuns e programs, dals quals ins sa bain tagliar giu in pau grass». En la medema intervista ha el dentant era ditg ch’il program da la SRG SSR haja «uschè blera charn vi da l’oss ch’ins po bain tagliar giu in pau». La dumonda è pia tge ch’il «mazler» Roman Hug vuless propi tagliar giu: il grass u la charn? I paress bunamain ch’el vuless tagliar giu a la SRG SSR tuttiquanti, il grass e la charn, uschia ch’i restass enavos be pli ossa setga. 

La «sfida» è in pled rumantsch interessant. Probabel èsi in emprest talian. Ma fin avant paucs onns era la «sfida» derasada quasi mo en l’Engiadina. Dicziunaris sursilvans discurrivan p.ex. ditg da la «provocaziun». En il fratemp vegn il pled duvrà en tut la Rumantschia. Forsa perquai che managers discurran adina da «sfidas». In bel exempel da quest mais ha purtà il nov president da la Banca Chantunala Grischuna (BCG), Heinz Huber. A la dumonda d’ina redactura da la FMR, tge svilups che fetschian quitads a la banca, ha el respundì: «Jau discur pli gugent da sfidas e sfidas èn a medem temp adina schanzas.» La lingua da management guntgescha sco il diavel l’aua sontga ils pleds problematics sco «difficultads», «quitads» e «crisas». Quels pleds negativs vegnan remplazzads da las «sfidas» positivas. Ma il presidi da la BCG è sobiso in job da siemi. Sin la dumonda quant ch’el lavuria insumma per la banca e sch’el saja mintga di activ, ha ditg Heinz Huber: «En patratgs sa chapescha bain.» Prendai quella frasa sco bella sfida, sche Vossa scheffa dumonda proximamain: «Has ti insumma lavurà oz?» – «En patratgs sa chapescha bain.»

Er il «rument» è in pled rumantsch fitg interessant. En l’Engiadina na discurriva avant onns nagin dal «rument». Quai eran las «immundizchas» ubain anc pli profan: la «merda». Però causa l’influenza interrumantscha è il «rument» daventà popular. – La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha laschà sclerir dacurt, sch’ella pudess coordinar meglier il transport dal rument en l’ardera a Trimmis. Actualmain èsi uschia che la Val Müstair transporta cun agens camiuns sia merda sur il Pass dal Fuorn e vers Trimmis, entant che l’Engiadina Bassa fa quai en atgna reschia. La Regiun EBVM ha calculà, sch’ins pudess fusiunar quels transports. Ma il resultat è stà negativ. Per las vischnancas d’Engiadina Bassa na cunvegni betg dad anc chargiar si il rument da la Val Müstair. Cun ils pleds dal manader da la Regiun EBVM, Arno Kirchen: «La Val Müstair ha massa pac rument per far quai in möd economic. Schi füss daplü rument, lura gess sü il quint.» – Pia sto la consequenza esser clera per Jauras e Jauers: Producir immediat dapli merda!

Il pled «Tuvez» ha dà en egl a l’engaschà archivar da Tujetsch Tarcisi Hendry. Quella noziun ha el scuvert dacurt durant ina retschertga istorica. Il spezial è ch’il pled «Tuvez» vegn menziunà en in rodel da l’onn 1325, damai en in document d’avant exact 700 onns. Igl è l’emprima attestaziun che documentescha ina cuminanza da vischins tuatschins. En il document vegnan quels numnads ils «vicini de Tuvez». A la FMR ha Tarcisi Hendry raquintà dal mument da sia scuverta istorica: «Jeu sesevel sin canapè e retschercavel egl internet, mo mei ha ei bunamein alzau cura ch’jeu hai ligiu quei. Enzacontas secundas sun jeu staus en in auter mund.» Pelvair, in fitg bel mument per l’archivar passiunà ed istoricher local. E nus savain ussa perfin, nua che istorichers fan lur retschertgas: sin canapé.

La scursaniziun «MiMS» è probabel ina da las pli bellas abreviaziuns rumantschas. «MiMS» stat per «Musica instrumentala Muntogna da Schons». Bleras musicas en il Grischun han gea fadia da chattar ina dirigenta u in dirigent. La MiMS ha ussa perfin chattà in dirigent professiunal, il musicist Hanspeter Bircher. Quel ha declerà envers la FMR co ch’ils da Schons han pudì carmalar el: «Jou ve sadezidieu par la MiMS, parquegl c’ella cunsista da tàntas a tànts instrumentalists simpatics ca mussan lur bùna viglia da s’angaschar.» – Perquai, preziadas musicas e preziads chors, sche vus tschertgais ina dirigenta u in dirigent, lura stuais simplamain esser simpatics.

I dess sa chapescha sco adina anc auters pleds, scursaniziuns, nums e noziuns ch’han fatg il gir durant quest mais: paracrudaders d’aur, UKW, taglia chantunala, Sechseläuten patgific, Corin Curschellas, Stefan Engler etc. Ma per finir l’onn schain nus mo pli in unic pled: «Bundibunonn!»