Sogn Antoni ed ils demunis

Sogn Antoni – quei ei il sogn che gida en cass ch’ins ha piars enzatgei ed anfla buca pli ei. Per anflar igl object piars ston ins dar raps a sogn Antoni, scheva mia mumma, ed ella mava adina puspei a Cavardiras/Mustér e metteva entgins francs en cassa dalla baselgia da sogn Antoni. E prenmira: Quasi adina anflava ella quei ch’ella veva piars.

Jeu hai aunc empriu d’enconuscher in auter sogn Antoni. Quel che vegn celebraus e festivaus ils 17 da schaner en plirs vitgs e marcaus a Mallorca. La sera avon vegn ei organisau processiuns, nua ch’il giavel meina sogn Antoni en empruament. Ei vegn envidau casets da fiug sin vias e plazs, entuorn ils quals ils giavels saultan e fan beffas e gomias cul sogn. Mo alla fin gudogna sogn Antoni, el arva in cudisch, fa la crusch ed entscheiva a leger. Sinquei ston ils giavels ceder. En lur gretta da stuer suttacumber fan els empaglia la vischala.

Ils 17 da schaner vegnan era ils animals benedi, perquei che sogn Antoni ei il patrun dils animals da casa. Els vitgs presentan puras e purs vaccas, pors, cauras e nuorsas; els marcaus vegnan cunzun era ils affons cun tgauns, giats, utschals canaris, tartarugas ni raspuns.

La fiasta da sogn Antoni gioga ina rolla impurtonta ella societad da Mallorca, cunzun el vitg da Sa Pobla. La sera dils 16 da schaner serimnan leu silmeins 10 000 persunas. In terment fiug vegn envidaus, ei vegn barsau carn, cantau e sunau. La musica vegn d’in instrument tut special: La ximbomba. Quei instrument consista d’in grond cup, in briec da tiaracotga, sur il qual ina pial da pors vegn stendida. En quella pial ei ina ruosna, ed en quella fan musicistas e musicists ir si e giu in fest da bambus. Gia ils affons emprendan da sunar quei instrument vegl e tradiziunal.

Quei usit vegn practicaus dapi il temps medieval, a Sa Pobla dapi 1357. El stat en connex cun la malsogna che vegneva numnada «fiug da Sogn Antoni». Quei era ina malsogna caschunada da paun infectau. In buliu taccava il graun, surtut il segal. Quella epidemia ha custau la veta a mellis persunas. Cun envidar in fiug cartevan ins da saver proteger sesez encunter quella malsogna, gest sco sogn Antoni envidava fiugs per seproteger encunter il demuni.

Tenor la legenda ei quei sogn naschius 251 ell’Egipta. Cun 20 onns ha el dau quei ch’el possedeva als paupers ed ei vivius silsuenter en ina ruosna d’in grep. Adina puspei han giavels e demunis menau el en empruament.

Ils «dimonis» ein ina part impurtonta allas fiastas popularas a Mallorca, per exempel era als «correfocs», nua che demunis e drags saultan sin via cun fiugs artificials e fagend canera. Quella tradiziun simbolisescha il cumbat denter bien e schliet, el qual il bien gudogna ed ils nauschasperts vegnan scatschai.

Mo ins astga la finala buc emblidar che tut quei ei barlot e tscheiver. La finamira ei da haver empau spass, star da cumpignia e far fiasta.

Hubert Giger è stà redactur tar RTR e viva en Val Medel (e visita regularmain l’insla da Mallorca). El è autur ed istoricher ed ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias.