«La finala es la fusiun statta ün pass logic»

Not Manatschal: Hai, quai m’algorda amo fich bain, sco schi füss stat her. Quai es stat als 4 da schner 1988. Eu d’eira amo ün giuvnot sainza gronda experienza. Meis prüm giarsunadi es stat da mecanist pro la ditta Hoppe a Müstair. Davo avair fini ün seguond giarsunadi da commerzi pro quella ditta, d’eira meis sömmi da pudair viver e lavurar in Val Müstair. Causa ün’absenza da malatia dal chanzlist in uffizi, ha quella jada il cumün da Sta. Maria tscherchà ün successur – e tschernü a mai. I’s po schon dir, ch’eu sun gnü büttà ün zich aint ill’aua fraida. Il vice-president Carl Conradin m’ha dat las clavs in man, ha dit cha nus inventariseschan uossa üna jada insembel la chascha – «e lura stoust tü at randschar»! A guardar inavo, es quai vairamaing stat per mai üna fich buna scolaziun, eir grazcha al sustegn da l’Uffizi da cumüns dal Grischun, impustüt da l’anteriur manader Giachen Caduff chi m’ha accumpagnà quasi tras tuot mia vita professiunala.

In general d’eira plü bod tuot ün pa plü simpel, tant las pretaisas da la populaziun sco eir quellas da suringiò. Però quai chi s’ha müdà dal sgür il plü ferm es il svilup tecnic. Cumanzà n’haja quella jada sco generalist, praticamaing sulet in büro ed amo sainza computers. Quels sun gnüts pür var trais ons plü tard. Da quel temp as faiva amo bleras lavurs a man, obain cun agüd da maschinas da scriver per correger cun ­tipp-ex, o lura plü tard cun maschinas cun display. Ün fax d’eira quella jada üna pitschna sensaziun. Il svilup tecnic es stat sainza dubi ün grond surleivg, però per collegas da lavur plü vegls eir üna gronda sfida.

(surria) Quai nu lessa natüralmaing dir qua! Ed id es propcha eir uschè ch’eu n’ha collavurà gugent cun tuot las ses persunas in carica. Minchün e minchüna ha gnü seis agen caracter e sias qualitats, e la collavuraziun es statta cun tuots adüna fich colleghiala e cordiala. Üna collavuraziun plü speciala es statta quella cul prüm president cumünal – chi d’eira meis bap. Quai es statta üna constellaziun particulara, uschè chi s’ha perfin stuvü sclerir, schi’d es insomma legitim. Quai es stat il cas, e tuot ha funcziunà bain.

Sch’eu stuvess decider tanter üna da quistas rollas, schi füss quai probabel l’assistent dal presidi. In mia incletta nu suna propi mai stat la «eminenza grischa». Quell’expressiun nu’m plascha insomma na. Eu crai ch’eu nu saja mai stat – eir sün basa da meis caracter – inchün pella gallaria. Eu sun stat plütost ün chanzlist davo las culissas chi nu s’ha fat prevalair davantvart cun tschop e cravatta. Cun grond plaschair n’haja lavurà a bön da las Jauras e dals Jauers e nun ha mai fat grondas differenzas tanter üna persuna o tschella.

Schi, quai es statta l’unica via güsta. Avant as vaiva fingià fat prüms pass d’avicinaziun cun fusiunar il corp da pumpiers e plü tard la scoula. La finala esa stat ün pass logic. I füss greiv da s’imaginar hoz co cha’ls singuls cumüns e las singulas chanzlias vessan insomma pudü exister inavant sainza üna fusiun. Ils generalists cha nus d’eiran quella jada, quels nu vessan gnü a lunga vista ün avegnir. Be grazcha a la fusiun eschan nus insomma stats buns da pudair spordscher inavant ill’administraziun ün bun service public per nossas abitantas ed abitants. Implü suna eir fich superbi dad esser stat intretschà uschè dastrusch illa prüma fusiun insomma d’üna intera vallada i’l chantun Grischun. Quai muossa eir ün zich il spiert da pionier da nus Jauras e Jauers.

Quai es simplamaing il spiert dal temp ed ha da chefar impustüt eir culla professiunalisaziun da las instanzas cumünalas, culs differents servezzans ch’ellas spordschan. Id es però da dir cha na be las pretaisas da la vart dal cumün o da suringiò sun creschüdas, dimpersè eir las aspettativas da la populaziun. Radunanzas ston hozindi gnir preparadas bler plü minuziusamaing co plü bod. Vi d’üna missiva da votaziun esa p.ex. da lavurar fich acribic per evitar davo discussiuns.

Ün zich es ida a perder forsa l’identificaziun cullas differentas fracziuns, schi. I vain prestà vieplü paca lavur cumüna, sco pitschen exaimpel la tradiziun da nettiar ils bügls. Culla fusiun es quai forsa schon i a perder, ma da l’otra vart ha il Cumün da Val Müstair adüna provà da promouver las particularitats e las activitats in mincha singula fracziun. Pro la partecipaziun democratica esa sco dapertuot: Quella nun es plü tant gronda. Per exaimpel han 44 votantas e votants decis a l’ultima radunanza cumünala davart blers preventivs fich importants in Val Müstair. 44 persunas sün var 1200 persunas cun dret da vuschar, quai es plütost pac. Pro radunanzas plü emoziunalas vain però la glieud. Ma tuot quel svilup es üna dumonda dal spiert dal temp – quel nun ha tenor mai da chefar insomma inguotta culla fusiun.

Il contact cun vaschinas e vaschins es sgür i a perder. Scha quai es deplorabel o na, nu lessa uossa dir. Eir quai es in man da Dieu il spiert dal temp d’hozindi. I’s po far quasi tuot in möd digital. Be d’incuort vaina redot darcheu ün zich las uras da fanestrigl sün chanzlia, sainza chi vess dat discussiuns.

In colonna nu sta la glieud, quai es uschea! Il manster da chanzlista o chanzlist es ün manster pretensius ingio chi s’es, tuot tenor situaziun, ün zich expost a critica o remarchas. Quai pudess esser üna da las radschuns. Ün oter motiv pudess esser nossa geografia. D’attrar persunas qualifichadas – scha pussibel da lingua rumantscha – chi vegnan cun plaschair a lavurar e viver illa periferia, quai es üna sfida.

La lavur es fich multifaria ed ourdvart interessanta. Sco chanzlista e chanzlist s’haja invista in fich blers progets e process, sco eir la pussibiltà da fuormar ün cumün insembel culla suprastanza e la populaziun – a bön da la populaziun. Quai es bain bel ed üna grond’onur? Da lura verer i’l minchadi ils resultats da l’aigna lavur, quai dà gronda satisfacziun.