«I fiss bunamaintg donn»
Igl onn 1471 è igl Grischun sa constituia scu stadi liber a Vazerouls. Chegl pretenda en obelisc sen la Plazza dalla Regenza a Coira ed en crap commemorativ a Vazerouls. Dantant tgi novas tavlas d’infurmaziun rectifitgeschan siva digl november 2025 chel sbagl istoric ainten la capitala grischuna, spetga igl Rütli grischun a Vazerouls venavant sen la corrigenda. E chegl resta prubablamaintg uscheia, scu chegl tgi igl archivar cantunal Reto Weiss ò detg anvers la FMR.
Igl november 2025 ins ò rectifitgia a Coira igl sbagl istoric cun novas tavlas d’infurmaziun: igl Grischun scu Stadi liber dallas Treis Leias n’è betg sa constituia igl onn 1471 ed er betg a Vazerouls, scu tg’en obelisc sen la Plazza dalla Regenza daclera falladamaintg siva digl 1881. Las «tavlas d’infurmaziun trilingas procuran ossa per evidenza», ò scretg igl Cantun ainten la communicaziun correspondenta digls 7 da november 2025.
Cun la rectificaziun ainten la capitala e las grondas festivitads da 500 onns Stadi liber dallas Treis Leias durant igl 2024 para la tgossa damai finalmaintg rugalada. La data correcta è igl onn 1524. Ma tuttegna ins catta aint igl Grischun anc adegna en pitschen monumaint tgi sa dosta tot sainza tavlas d’infurmaziun dall’opiniun dominanta. Igl è igl crap commemorativ digl schi numno Rütli grischun a Vazerouls gist sot la Veia da Lantsch. Sen chel ins ligia: «An memorgia dall’uniun dalla Leia Grischa, la Leia dalla Tgade e la Leia dallas Diesch Dertgiras a Vazerouls 1471.»
«Angal» en crap per Vazerouls
Oter tgi igl obelisc da Coira n’ò igl crap da Vazarouls damai betg subia ena rectificaziun, e chegl malgro tgi chels dus monumaints èn sa resultos or dalla madema intenziun: commemorar aglmanc an furma da monumaints igls supponias 400 onns stadi liber. Igls plans d’organisar festivitads giubilaras per igl onn 1871 èn numnadamaintg dos ainten l’ava – tranter oter perveia dallas dispetas davart la data correcta, scu tgi igl archivar cantunal Reto Weiss screiva aint igl codesch «Föderale Staatsbildung und gesellschaftliche Integration in der Republik der Drei Bünde» edia da Hannes Siegrist e Jon Mathieu (varda box): «Siva igl amprem spustamaint è suando igl sagond igl onn 1871 ed igl 1872 èn las festivitads neidas annulladas sainza grondas discussiuns.»
Graztga ad en sagond comite d’organisaziun ins ò alloura aglmanc laschea crear en obelisc commemorativ igl onn 1874. Ma la dumonda noua plazzar chel ò puspe procuro per retard. Set onns ò igl monumaint spitgia sen igl arsenal da Coira, avant tg’el ò finalmaintg pudia sa casar sen la Plazza dalla Regenza ainten la capitala Grischuna. E Vazerouls, noua tg’ins vess er gia gugent igl obelisc, ò dantant stuia sa cuntantar cun en crap commemorativ.
1471 – en onn testard
Igls monumaints d’alloura n’èn pero betg igls sulets represchentants e defensours digl onn 1471 scu data da fundaziun digl Stadi liber dallas Treis Leias. Schizont igl codesch da scola «Schweizer Geschichte für Bündner Schulen» digl onn 1964 pretenda tgi chel seia sa constituia igl onn 1471 a Vazerouls, igl Rütli grischun (varda box).
I na fò damai betg surstar tgi la regenza grischuna ò do l’incumbensa da sclareir apparentamaintg la dumonda anc adegna disputada an vista d’ena eventuala festa giubilara per igl onn 1971. Senchegl vegia igl archivar cantunal d’alloura, Rudolf Jenny, fatg en’expertisa clera e netta, scu tgi Reto Weiss screiva venavant aint igl codesch gio menziuno da Hannes Siegrist e Jon Mathieu: «Igl angiramaint da Vazerouls n’ò mai gia li.» E scu tgi igl archivar cantunal actual ò explitgia anvers la FMR, seia igl Rütli grischun angal en’imitaziun digl mitus naziunal, ma: «Vazerouls scu li ed er igl onn 1471 èn istoricamaintg bagn er da muntada. Vazerouls è numnadamaintg sto en li geograficamaintg central e damai adatto per inscunters tranter las leias. Ed igl onn 1471 èn la Leia Grischa e la Leia dallas Diesch Dertgiras sa reuneidas lò.» La fundaziun digl Stadi liber dallas Treis Leias cun reglamaints instituziunals e constituziunals seia dantant documentada pir cun la Brev da federaziun digl 1524.
«I fiss bunamaintg donn»
Tgi duvress damai er a Vazerouls ena tavla d’infurmaziun scu a Coira, chegl neghescha Reto Weiss dantant: «I fiss bunamaintg donn da plazzar lò uscheia ena tavla.
Igl è en li romantic cun igl meir ed igl banc da crap sot igl tegl. E davos tiers sa zoppa pinavant anc en vigl aviouler.» Actualmaintg na seia chegl damai er betg planiso da vart digl Cantun tg’è digl reminent an possess dalla pitschna parcella (nr. 2061) da 57 m² cun igl Rütli grischun. E chel na vign prubablamaintg er betg a derasar an dimensiuns pi grondas la data fallada, uscheia Reto Weiss: «Igl è en li en po amblido.»
Lecturas per s’approfundar
Hannes Siegrist e Jon Mathieu on edia «Föderale Staatsbildung und gesellschaftliche Integration in der Republik der Drei Bünde» (2025) aint igl rom dallas festivitads da 500 onns Stadi liber dallas Treis Leias. Igl codesch cuntigna texts da differents autours davart l’istorgia grischuna cun en focus sen igl stadi liber e las treis leias, la brev da federaziun e las festivitads da 500 onns.
Las dispetas davart la data da fundaziun digl stadi liber ed igl Rütli Grischun a Vazerouls ò igl archivar cantunal Reto Weiss tracto aint igl text «Der lange Weg zum 500-Jahr-Jubiläum Graubündens im Jahr 2024». A tgi tgi less saveir daple digls scumbegls an connex cun la data da fundaziun e las festivitads centenaras, ègl damai cunsiglia da piglier permangs igl codesch tg’è cumparia tar la tgesa editoura Chronos. Igl PDF da chel ins pò telecarger gratuitamaintg dalla pagina d’internet dalla tgesa editoura.
L’uniun dallas treis leias tenor Schmid
Pinavant valigl dantant er la pagna da dar en sguard ainten «Schweizer Geschichte für bündner Schulen» (1964) da Martin Schmid. Chel codesch da scola descreiva numnadamaintg cun en patos sainza paregl igls evenimaints tgi duessan esser capitos igl onn 1471 a Vazerouls sen igl Rütli Grischun: «Der Bischof Ortlieb von Brandis war da, der Abt von Disentis, und viele andere edle Herren waren gekommen und Boten aus allen Tälern Graubündens. Die weitesten Wege waren nicht zu weit gewesen, kein Pass zu hoch, kein Steg zu rauh. Das war ein Grüssen und Handschütteln und Erzählen.»
Scu tgi Martin Schmid lavoura cun igl lungatg per imprimeir igl cuntign ainten la memorgia, chegl mossa pinavant cunzont la conclusiun digl curt tgapetel davart l’uniun dallas treis leias: «Der Weiler Vazerol ist das Bündner Rütli. Der Fremde, der im Auto vorbeirast, dem schönen Engadin entgegen, weiss nichts davon. Ihr aber müsst es wissen: Da ist geweihter Boden, geweiht durch den Schwur der Ahnen.» (fmr/vit)
Gust da leger dapli?