Dil svilup, dil carschen e dalla cultura

«Enstagl da prender ils cudischs enta maun, prendein nus directamein ils carstgauns. Quels san ni dueien raquintar la historia da Laax», ha Yvonne Gienal, la menadra dalla Cularta, introduciu. Ella ed Erwin Ardüser han vuliu discuorer cun entgins carstgauns d’in vitg sursilvan ch’ei semidaus rasantamein. L’occurrenza ch’ei stada sonda sera a Laax fa part dil program accumpignont dall’exposiziun actuala «Miu Laax – Tiu Laax». Dapi 1971, suenter ch’il cudisch da Laax ei cumparius, ein numerusas autras publicaziuns e stampats da Laax suandai. Ed oz constatesch’ins, cullas medias socialas e virtualas, ina veritabla lavina d’informaziuns da Laax. Igl ei buca pli «mo» liug da turissem, mobein ina marca tschercada.

Cu ins cavava aur

Marita Buchli, Umberto Camathias, Adrian Cathomas, Ursula Hofstetter, René Meierhofer ed Erwin Schmid ein sis carstgauns da Laax cun diversas biografias. Ellas ed els han priu posiziun e raquintau da quei ch’ei schabegiau e da quei che schabegia en quella vischnaunca. El center han ils dus moderaturs priu il svilup dil vitg e la politica, la scola e la cultura sco era l’integraziun e la cuminonza. Yvonne Gienal ed Erwin Ardüser han envidau da reflectar communablamein, dalla convivenza a Laax, co igl ei stau, co igl ei oz e co ei savess – ni duess – esser damaun.

Mintgamai en dus ein las persunas sesidas al podi. René Meierhofer ei vegnius 1979 sco giuven architect da Turitg a Laax. «Da quei temps pareva ei che tuts mondien a cavar aur», ha el descret l’atmosfera che regeva lu a Laax. Quei hagi giu consequenzas era per la cultura da baghegiar, «tut mava spert ed ina planisaziun dil territori muncava», ha el confirmau. Igl ei stau il temps ch’ins ha baghegiau spert ed era fatg sbagls – buca mo a Laax. En sia retrospectiva eis el digl avis che quella vischnaunca duess dar peisa finalmein buca mo alla cultura en general, mobein era alla cultura da baghegiar.

Il motto che vala aunc adina

Marita Buchli ei carschida si a Laax e naschida viaden el svilup turistic. 12 onns eis ella stada ella suprastonza communala ed ha priu enquala decisiun cull’executiva. Oz presidiescha ella l’Uniun da commerci e mistregn HGVA. Co siu vitg seigi sesviluppaus beneventi ella tuttavia, deplorescha denton ch’il lungatg romontsch vegn alla cuorta. Aunc oz vala per Marita Buchli il motto dil maletg empalont «Laax – giuven, plein slontsch, romontsch».

Adrian Cathomas s’auda tier quels ch’ein colligiai il pli intensiv culla giuventetgna. Il scolast secundar instruescha al scalem superiur dalla scola dil Consorzi. En siu mintgagi professiunal vesa el ch’ils giuvenils selaian tuttavia influenzar dil e s’entusiassmar pil lungatg romontsch. Ils mieds d’instrucziun seigien denton ina sfida permanenta, puntuescha el. Adrian Cathomas ha priu posiziun per ina cultura da scola che promova buca mo gl’emprender, mobein era la convivenza e l’integraziun.

Avon 70 onns ha l’integraziun funcziunau

Ursula Hofstetter ha negina relaziun cul lungatg dils indigens. Alla sera cullas «vuschs da Laax» ha ella representau ils interess dils possessurs da habitaziuns secundaras. En connex culla tematica dall’integraziun ha ella appellau al bien dialog. S’integrar seigi in dar ed in prender, «nus vulein s’integrar el vitg ed ellas uniuns da Laax, spitgein denton era ch’ins ei solidarics ed entaupa nus cun respect», ha ella getg. La commembra dalla Cuminonza d’interess IGZW Surselva ha confirmau che lur organisaziun dumbri prest 1000 commembers. Ils habitonts secundars paghien taglia en lur secund domicil e contribueschien aschia era al prosperar general da vischnaunca e regiun.

Erwin Schmid enconuscha ord atgna experientscha l’integraziun el vitg. Avon 70 onns ein ses geniturs sedecidi da bandunar Val S. Pieder e da secasar a Laax. Ils onns tschunconta era ei in vitg spirontamein romontsch. «Nus eran affons, e sco tals ein ins integraus spert», ha el sincerau. Il problem eri il lungatg tuttavia, ils affons da Laax hagien denton acceptau els fetg spert e bein, ha Erwin Schmid getg. El s’auda tier las persunas ch’ein s’engaschadas pli baul, e che s’engaschan aunc adina, en uniuns, pleiv e cuminesser. Aschia organisescha el oz la meisa da miezgi pils seniors. Igl ei in’instituziun ch’ei daventada impurtonta pils contacts socials en in vitg ch’ei buca pli schi serraus sco pli baul.

Valurs, buca tradiziuns

Umberto Camathias ha priu part alla discussiun sco dirigent dil chor viril e dil chor d’affons. El ei involvaus direct e decisivamein ella promoziun dalla cultura locala. Enviers il mantener per tut prezi tradiziuns fixas ha el resalvas. Quei ch’ins fa repetitiv «perquei ch’ins ha adina fatg ei» dueien ins astgar midar. Il promotur dil cant vesa ch’igl ei necessari da tgirar valurs e ragischs, talas dueien ins denton, tenor basegn e circumstanzias, astgar adattar e sviluppar.

In resultat da quella «biblioteca viva – vuschs da Laax» ch’ei stada vendergis ella Cularta ei il medem mument in’idea: «Nus duessen scaffir ina plattafuorma permanenta cun quei intent», ha enzatgei manegiau ella discussiun generala ch’ei suandada suenter ils discuors al podi. Ins savessi per exempel fundar in forum da discussiun a Laax. Quel organisass periodicamein tals discuors cun e per la populaziun, per rimnar ideas, reponderar svilups ed analisar situaziuns.