Columna

Puf cun vocals

parter

Ir cun skis sin neiv artificiala ei sco sch’ins fagess il surfen sin aua da borlas, ni sco da far puccau cun ina da suflar si. Mo che per la carta pagas ti il medem per ir sin quella neiv da risadas sco silla neiv da ver, mo che aunc duas tiarzas dallas pistas ein serradas. Essan perquei schon allas endisch ell’Ustria dil Pèz sper ina taffa giuvna che sfracca giuaden in taglier spaghettis cul dretg e mira cul seniester incantada el hendi, sai buca sch’ella gioga ni sch’ella mira in ju tup.

Ella sa denton tuttina tgei che marscha entuorn meisa, pertgei vonzei damonda ella senza mirar si, sche nus tschontschien Rumenisch? Na, fa miu fra, nus tschontschien Romanisch. Isi, di tschella. Ella seigi la Dorothea. Ella seigi legastenicra, betti indentergliauter ils vocals. Hajo, fetschel jeu, lu fusses ti la perfetga Romontscha. Ils Romontschs hagien era in puf culs vocals. Nus schevan per exempel a casa «ramonsch». Ils jasters schevan che nus tschontschien «Romansch» e schevan a nus «die Romontscher» ni aunc meglier «Romantschen» che plascheva a mi fetg bein da buob, pervia da Comantschen. En scola han ei detg che endretg seigi «romontsch». Ed aschia cantavan nus davos ella retscha aspramein tiel scolast Bass: «Romontsch, romontsch ei nies lungatg – e viva nossa miarda.» Ils 1847 veva la Gasetta Romontscha schizun num Il Romonsch. Ufficialmein fuva il romontsch nies lungatg. Ei deva denton tier nus da quels che discurrevan da «la Romontsch». Quei immerhin 150 onns avon ch’ei entscheivien sin l’entira lingia cul genderwerk.

Ell’Engiadina Bassa tschontschan ei rumantsch, aber en tschella rumauntsch, els cudischs vegls schizun arumauntsch. Perfin rumaintsch haiel udiu inagada giu Berna. Lu dat ei era da quels che tschontschan rumentsch ni rumeuntsch sco’ls da Razén, romansch, romauntsch, aber era rumonsch e rumöntsch sco ils vanzai da Flerda. Quels da Dalin schevan aber ramönsch e quels da Scheid schizun ramaunsch. Lu deva ei aunc «la ramonsch cotschna dils vagabunds».

Per Luther fuva tut quei Chauderwelsch. El duess ver detg el stil da Trump: «Bhüt unsre Nachkommen vor der Chauderwelschen kahlen Glossen!» Luther veva piars la gnarva pervia d’in cudisch da poesias da Simon Lemm Margadant, oriunds dalla Val Müstair. Cheu ha Lemnius, sco el ei ius ella historia, buca maufers, scret ina perla d’ina poesia, ina «Pornomachia» infernala, cun tut ils detagls intims tgei che Luther trafficava sco pader cun la muniessa Catrina.

Lein turnar tiels Rumantschs. Las annadas 30, 40 dil davos tschentaner han dau alla Rumantschia differents Rumantschuns. Suenter las lavinas da 51 eis ei aber naschiu negins da quels pli, silmeins en Surselva buc. Lavinas vein giu tochen el 21avel tschentaner igl unviern las alvas e la nera sur onn. Quella veva in C ella bandiera, ei ussa mo pli in sbuau ed ha avon in temps midau sigl M che ha da far nuot cun Migro, mobein cun mediocher.

Puf culs bustabs sa ei mo per dir era dar tiels nums, fa miu fra avon che ir, siper Dorothea che veva schon daditg sfraccau si ses spaghettis e carsinava aunc adina il hendi. Aschia han ils vegls Romontschs tractau lur Dorothea: Fatg ella permiez; priu ella dapart; muxergiau, tinglau, pressiau. Ord «Doro» fatg «Tur» ed ord «Thea» fatg «Tè» – ed ordlunder hai dau ina Turtè.

MAD
Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein).