La Svizra quintilingua
Tschel di sun jau ida a l’uffizi da passaport da Cuira, per laschar far ina nova carta d’identitad. Avend dictà las indicaziuns administrativas tar mia persuna, sun jau ida en la chombra dasperas per far la nova fotografia uffiziala. Jau hai fatg ina bella tschera, ed hai er dà ina bella suttascripziun electronica. Jau duaja ussa anc ina gia controllar tut, m’ha supplitgada la dunna davos il computer, sch’i saja tut correct.
Ditg e fatg, ed jau hai er guardà cun plaschair sin il pled sisum «SVIZRA», il qual demussa uffizialmain la quadrilingitad da nossa naziun. Dentant m’è dà en egl il tschintgavel pled en la lingia sisum, «SWITZERLAND» (cumbain che quel pled po forsa esser impurtant, per betg sbagliar «Svizra» e «Svezia» en ils Stadis Unids). Jau na sai betg pertge che mes patratgs èn tuttenina stads tatgads talmain vi da quest pled englais; «Switzerland» stat gia dapi decennis en noss documents d’identitad. Pertge propi ma sun jau grittentada uschia en il biro da passaport?
Pir ils dis suenter hai jau schlià quest nuf en mes tscharvè. Igl è stà la tschintgilinguitad, u quintilinguitad – jau na sai gnanc co ch’ins schess precis? En ils dicziunaris na cumpara quella noziun nagliur, ma en il passaport e sin la ID s’enclegia ella da sasez. N’è quai betg curius?
Nagin e nagina na sa disturba da quell’onur remartgabla che l’englais ha survegnì en noss pajais. Las scolaziuns superiuras vegnan dadas pli e pli savens en la tschintgavla lingua, e mia biadia da diesch onns m’ha raquintà, cun fatscha seriusa, dad ina challenge. A mia dumonda, tge che quai muntia, ha ella ditg, ch’ella na sappia propi betg tge che quai saja.
Jau na sun betg ina purista pertutgant linguatgs, ed er betg naziunalista rütliana u albisgüetliana. Però l’anglificaziun latenta e bainbaud normala è tuttina insatge pervers. Sco sche nus Svizras e Svizzers n’avessan betg gia pleds esters avunda che han chattà in bel dachasa en il tudestg en nossa cultura quadrilingua, sco p.ex. ils spaghettis, foyer, trottoir, secondhand e scarnuz. La tschintgavla lingua na sa restrenscha dentant betg pli a la vita dal mintgadi public, ella infiltrescha schizunt la vita famigliara ed intima. Sche las mammas giuvnas discurran da lur kids enstagl da lur uffants, ils umens giuvens da lur baby enstagl da l’amia (qua cunsuna vitiers er anc insatge auter), e sche chillen vala sco pled modern per durmir u pussar, lura para quai gia normal. Ma sch’ina persuna rumantscha di dentant «mittelfristig», «Glasuntersatz» u «telefonstanga», lura sigliani subit, ils Svizzertudestgs! Interessant, co ch’i controlleschan cun premura noss quart lungatg, e co ch’i sa laschan tschiffar da l’autra vart dal tschintgavel linguatg, sa laschan enzugliar da l’englais sco d’ina cuverta chauda.
Ina pitschna opposiziun vegn, crai jau, be davart dad inquals consorzis da magistraglia, da persunas dal fatg engaschadas che dumondan da laschar sco prima lingua estra ina da las linguas svizras, enstagl da l’englais. Bainvegni enavos, ti bel Röstigraben! En futur vegni a dar anc dapli fessas, numnadamain il fussà dals maluns, le fossé de la raclette, il fosso della pizza e finalmain den Cheesburger Graben. Per bajegiar las punts novas sur tut quels foss che vegnan a s’avrir, forsa èsi schizunt chavorgias, duvrain nus urgentamain novas inschigneras ed er lavurers. Hai, tge potenzial per las interpresas da construcziun!
Gust da leger dapli?