Bun on!
Bundi, bun ann,
chatta’l büman!
Oura cul thaler
Da Milan!
Quai dschaivan ils mats e las mattas in Engiadina, tenor üna veglia attestaziun illa Crestomazia 11. Ma che dschaivan o dischan ils creschüts? – Tuot simpel, la formulaziun standard es «bun di – bun on». Ma fin cura as poja insomma giavüschar ün bun on nouv?
In ün sketsch fa Gad Elmaleh, ün renomnà comiker frances, schnöss da la glieud chi fa giavüschs fin la fin da marz. Quai es sgüramaing exagerà, ma in mincha exageraziun daja forsa ün granin da vardà.
No eschan limitats tras il chalender, quai es sgür. I füss stran da surgnir giavüschs da bun on pür la fin da favrer, ma forsa na impussibel. Eu m’algord cha bleras occurrenzas finanziadas da la cità da Palermo, chi d’eira ün on chapitala europeica da cultura, e chi d’eiran previssas per la perioda da Nadal 2017, sco per exaimpel ün concert da Nadal, han gnü lö alchünas eivnas davo las Festas, fin als 18 da favrer 2018. Eu nu m’algord plü che chi’d es insomma statta la radschun da quel retard, eu poss be m’imaginar solits problems bürocratics. In mincha cas daja la data precisa cura cha l’on nouv cumainza, ma i nu dà üna data precisa cura cha l’on nouv dvainta ün pa vegl per pudair giavüschar «bun on nouv». Per dir la vardà, aint il muond refuormà rumantsch dessa üna data – nempe als 13 da schner, il Büman a la veglia tenor il chalender julian. Ma ils Rumantsch sun specials, «ça va sans dire».
No eschan limitats eir da la semantica dals giavüschs. Uschè as discha «buna fin e bun principi» be avant la fin da l’on vegl, logic! Similamaing nu’s poja dir «Guten Rutsch (En guete Rutsch)» davo cha l’on nouv ha fingià cumanzà. Ma as poja dir quai ad inchün chi’d es sglischi oura ed ha uossa üna chomma aint il gess?
In connex cun quist’ultima limitaziun semantica, am vain adimmaint ün giavüsch polac cha no dovrain per giavüschar ün bun on nouv: «Do siego roku». Quai es üna formulaziun uossa be pragmatica: Hozindi nu recugnuoschan plü las Polacas ed ils Polacs la significaziun da l’antic pled «siego». Per mai laiva quai dimena adüna dir «fin l’on blablabla», ün möd da dir pragmatic chi’s stuvaiva dovrar a l’inizi da l’on nouv. Be davo avair consultà in ün dicziunari etimologic il pled «siego» n’haja scuvert il sen litteral da l’intera expressiun: «Fin l’on chi vain». E quai am para ün bellischem giavüsch, ün giavüsch da’s pudair inscuntrar, vivs e frischs eir in ün on.
Siond cha a mai plascha da far surpraisas a meis students, a l’inizi da mia prüma lecziun da quist on nouv, n’haja agiunt sper il giavüsch standard («Do siego roku») eir «ün 2026 plain aventüras». Ma la reacziun dal public nun es statta tant entusiastica. Las Polacas ed ils Polacs sun pessimists: Ün’aventüra voul dir alch malsgür, forsa perfin alch privlus. Perquai n’haja precisà be subit cun «aventüras chi finischan bain». Pür davo quist’agiunta n’haja vis las fatschas surriaintas. Per mai d’eira nempe «ün on plain aventüras» üna reinterpetaziun dal bellischem giavüsch rumantsch «ün vantüraivel on nouv». «Vantüraivel» ed «aventüras» (ed eir l’adjectiv talian venturo, sinonim da futuro) han la listessa etimologia, derivond dal verb latin venire. Forsa cha’ls Ladins, insembel cun tschels Neo-Latins, sun plü optimistics e vezzan il futur in culurs plü cleras?
Eu giavüsch ün vantüraivel 2026 a lecturas e lecturs rumantschs! Ün on plain aventüras! Chi finischan bain. Do siego roku! Be listess schi füss uossa ün pa tard cun quel giavüsch.
En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.

Gust da leger dapli?