Litteratura grischuna

«In da mes focus è ‹la stiva›»

Entaifer 45 onns è la vita e la societad sa midada a moda radicala. Laura Pfister tschertga en la litteratura grischuna ils fastizs da quest svilup dal temp suenter la Segunda guerra mundiala. Sia dissertaziun contempla gender, famiglia e generaziuns.

parter

Gia passa tschient paginas ha Laura Pfister scrit. Ed ella n’è anc ditg betg a fin cun sia lavur da doctorat. Co ha la litteratura grischuna tractà ils temas «gender, famiglia e generaziuns» en ils onns suenterguerra fin il 1990?

Per intercurir gliez ha la doctoranda legì entiras curunas da cudesch ed è leda ch’ella ha gì a disposiziun la gronda part dal material er en furma digitalisada. Igl è litteratura rumantscha, taliana e tudestga dal Grischun. 

Scuvert idioms ed Alice Ceresa

En sasez è Laura Pfister gea germanista ed anglicista (guarda box). Cun questa lavur ha ella scuvert scripturs ed auturas ch’ella n’enconuscheva anc betg, per exempel Alice Ceresa. «Ella ha scrit uschè cools texts», di la doctoranda. Era la litteratura dals auters idioms è stada in nov mund. En il gimnasi a Mustér aveva ella legì be cudeschs sursilvans.

Il tema n’ha la doctoranda betg tschernì sezza. La dissertaziun davart «gender, famiglia e generaziuns» è stada scritta ora il 2021 en il rom d’in project da retschertga dal Fondo naziunal. «Il tema è fitg vast e dat enorm bler d’intercurir», è stà l’emprim patratg da Laura Pfister. Ed il segund patratg: «Quai va uschè bain a prà cun mes interess. Igl è exact quai che ma plascha.»

Blers jobs durant il studi

Laura Pfister (29) è naschida en Tschechia e creschida si en Surselva a Glion e Sedrun. Da pitschna ensi discurra ella slovac, ­rumantsch e tudestg. En il fratemp ha ella emprendì anc quatter linguas dapli.

Suenter la matura a Mustér ha ella studegià germanistica ed anglistica a Berna e Turitg. Sco gimnasiasta e studenta ha ella fatg da tuttas sorts jobs. Ella ha lavurà en il service, en l’administraziun communala da Tujetsch e da Glion, è stada magistra da skis ed ha instruì tudestg ed englais.

Dapi il 2022 lavura ella vi da sia dissertaziun al Seminari da romanistica a l’universitad da Turitg tranter auter tar Rico ­Valär, professer per litteratura e cultura rumantscha. (fmr/vi)

Stiva, viadi e vitg

Ella è s’annunziada ed ha survegnì la plazza da doctoranda. Da l’emprim davent èsi stà cler ch’ella sto restrenscher insaco quest vast tema. «L’emprim mez onn hai jau empruvà da leger uschè bler sco pussaivel ed hai parallel gia nudà tschertas analisas», explitgescha la perscrutadra. «Gia baud èsi stà cler ch’in da mes focus è ‹la stiva›.» En stiva vegnian tants aspects ensemen, explitgescha Laura Pfister. Là sa raduna la famiglia ed i sa mussan las ierarchias. Las rollas dad um e dunna daventan vesaivlas, ma vegnan era crititgadas. Ed en stiva vegn debattà, uschia ch’i sa cristalliseschan ils conflicts tranter las generaziuns.

Sper «la stiva» ha Laura Pfister pli tard anc tschernì «il vitg» ed «il viadi» per mussar, tge svilups socials e culturals che capitan suenterguerra puncto gender, famiglia e generaziuns.

Tensiun tranter generaziuns

Betg mo bab, mamma ed uffants, anzi era famegls, fantschellas, tats e tattas tutgavan pli baud tar ina famiglia, di Laura Pfister. Il text «Babsegner testard» da Tina Truog-Saluz ch’è cumparì il 1949 en la Chasa Paterna descriva quai bain.

En «Paun casa» dal 1960 da Gion Deplazes ha la doctoranda medemamain chattà ina scena che sa splega en ina stiva. Bab e mamma sa dispitan, sche la figlia dastgia ir a chantar en il chor maschadà. Tenor il bab ha la figlia da restar a chasa la saira, la mamma n’è insumma betg da quest avis.

En il decurs dals decennis sa mida il maletg da la famiglia, da las rollas dad um e dunna e da las relaziuns tranter generaziuns, observa Laura Pfister. «Gist tar auturs influenzads dals onns 1968 chatt’ins rupturas.» Ella numna Flurin Spescha sco exempel.

«Gist tar auturs ­influenzads dals onns 1968 chatt’ins rupturas.»

Laura Pfister, doctoranda

Betg discurrer da sex, baselgia e militar

En ses cudesch «Das Gewicht der Hügel» dal 1986 èsi era trais generaziuns che vegnan ensemen durant ina visita ad in gentar cuminaivel. I na regia dentant betg pli l’armonia da la famiglia gronda sco en «La nona» scritta il 1951 dad Ursina Clavuot-Geer sut il pseudonim Gian Girun. 

L’atmosfera en il roman da Flurin Spescha è chargiada gia avant ch’il tat arriva a gentar. E la mamma supplitgescha il figl ch’è vegnì si da Turitg da gea betg forsa discurrer da sex, baselgia u da militar. «Igl è in tut auter maletg che l’idealisaziun da la gronda famiglia», di Laura Pfister.

Betg svilup linear

Il svilup na succedia dentant betg a moda lineara, accentuescha la doctoranda: «Ins chatta texts che derivan dal medem temp e descrivan tut auter la famiglia en il Grischun.» Era quest fenomen che vegn numnà «Gleichzeitigkeit des Ungleichzeitigen» vul Laura Pfister preschentar.

Enturn il 1970 publitgeschan Annemarie Meyer-Dalbert e Katharina Hess texts che mussan questa discrepanza. Entant ch’ina autura raquinta d’ina figlia che ha da sbatter perquai che la mamma e la tatta na lubeschan betg da trair en chautschas – in problem ­atgnamain gia superà – descriva l’autra autura revoltas da la generaziun giuvna encunter scolas ed instituziuns.

Laura Pfister ha tschaffen da chattar novas perspectivas sin la litteratura grischuna. Plaschair ha ella cunzunt era, sch’ella scuvra magari texts che n’èn anc betg vegnids tractads. Scuvert ha ella era che la litteratura dal 1945 fin il 1990 descriva per part problems anc oz actuals: la mancanza dad abitaziuns, conflicts en famiglia e malchapientschas tranter generaziuns.

Docenta d’in seminari davart relaschs

Sper scriver la dissertaziun ha la doctoranda anc autras incumbensas. Il proxim semester è ella per exempel docenta en il seminari «Biografias, brevs e manuscrits: lavur cun relaschs d’auturas ed auturs rumantschs» a l’Universitad da Turitg.

La dissertaziun da Laura Pfister fa part d’in project da perscrutaziun dal Fondo naziunal. En quest project collavuran gist trais instituziuns: il Seminari da Romanistica da l’Universitad da Turitg, l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna e l’Archiv svizzer da litteratura a Berna.