In mais da pais
Las lingias grassas e finas dal mais schaner 2026
Suenter in’ura e mez ha quest onn 2026 gia fatg passar il rir. La disgrazia da Crans-Montana va anc adina tras pel ed ossa. Ma er autras scurlattadas tranter Caracas, Tavau e Nuuk han dà pauc’occasiun da rir. E tuttina hai dà durant quest schaner intgins muments per surrir ed avair ina tschera rienta.
Ina risadina satisfatga han dà l’entschatta da quest mais ils turistichers grischuns. Il start en la stagiun d’enviern, inclusiv dis da festa, ha entschet stupent, malgrà la pauca naiv (natirala). Il sulegl (natiral) ha procurà per ina «entschatta spectaculara», sco ch’il president da Hotellerie Suisse Grischun, Ernst Wyrsch, ha bilantschà envers RTR. Las bunas cifras sajan d’engraziar «oravant tut a turists e turistas americanas». Per esser sincer, dad in u l’autra visita americana en il Grischun avess jau persunalmain pudì desister. E la cussegliera federala Karin Keller-Sutter probabel era.
In pau surris en la barba (er sch’el n’ha betg barba) ha segir il president da la regenza grischuna, Martin Bühler (PLD), causa ina dumonda d’in redactur da la FMR. Quel ha numnadamain vulì savair, sch’i saja insumma pussaivel per la Regenza da realisar tut sias 84 finamiras ch’ella ha fixà per quest onn 2026. Martin Bühler ha respundì cun in enconuschent citat da Bertolt Brecht: «Ja, mach nur einen Plan! Sei nur ein grosses Licht. Und mach dann noch ‘nen zweiten Plan. Gehn tun sie beide nicht.» Pelvair, ina sabientscha divertenta. Ma quai che fa stremblir la politica grischuna è in’autra constataziun: In politicher liberal citescha Bertold Brecht, in grond ami dal communissem. – Il mund politic è propi or dal moni!
Pauc da rir avevan las bancas svizras vers la fin dals onns 90. As regurdais Vus anc da las discussiuns davart facultads senza identitad (nachrichtenlose Vermögen) da famiglias gidieuas durant la Segunda Guerra mundiala? In dals puncts culminants è stada l’affera da Christoph Meili. Quel lavurava sco guardian da notg tar la UBS ed aveva salvà actas ch’eran prontas per vegnir manizzadas. (Che quels documents avevan da far pauc cun facultads gidieuas è vegnì a la glisch pir pli tard.) – Ma tge ha quell’affera da far cun las lingias grassas da quest mais? RTR ha rapportà ultimamain che la Banca Chantunala Grischuna svieschia a partir da favrer tut sia posta «fisica» a la Swisscom, e che quella digitaliseschia lura tut quel palpiri e tramettia electronicamain la posta a las persunas adressadas. La banca fa pia in outsourcing da sia posta e da ses palpiri. Jau sun simplamain ma dumandà tge che la Swisscom fa lura atgnamain cun tut quel palpirom che resta enavos e ch’è tut tenor suttamess al secret bancar? Manizzar? Ha la Swisscom guardians da notg?
Tgi che viva a Lü u Lüsai en Val Müstair, quel ha probabel savens in rir en fatscha. In vitg sin ina bella terrassa, in sontg ruaus e bler sulegl. Dapi paucs mais datti er ina nova societad che s’engascha per ils giavischs ed interess da la fracziun aifer la vischnanca fusiunada. Quella societad sa numna «Nus da Lü-Lüsai». Tranter auter vuless ella s’engaschar per «redüer il trafic da quels autos chi passan tras cumün per nüglia». Ussa, tgi ch’è gia stà ina giada a Lü, quel ha forsa pudì constatar ina chaussa: I passan paucs autos tras Lü. Forsa tants sco tras Tersnaus u Parsonz. Nus avessan en mintga cas gia pront in bel slogan per ina reducziun dal traffic a Lü: «Ingün tü-tü tras Lü!»
Sch’i dat da rir u da cridar per Rumantschas e Rumantschs en tschintg emnas, quai è grev da dir al mument. Lura decida il suveran svizzer numnadamain davart l’iniziativa federala «200 francs bastan». E sche las taxas da medias per la SRG SSR vegnissan propi scursanidas, avess quai consequenzas per la purschida mediala da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Ma la PPS vul in GEA a l’urna per sia iniziativa. Er il deputà engiadinais Reto Rauch. A la NZZ ha il politicher da la PPS tradì quest mais ch’el na consumeschia insumma mai ils programs dad RTR e ch’el n’haja er betg abunà ina gasetta rumantscha. Bun, quai è sa chapescha la bella libertad dal politicher regiunal e chantunal. Ma i dat forsa votantas e votants che sa dumondan ussa, sche Reto Rauch saja insumma infurmà bain avunda davart quai che curra e passa en la regiun? Jau suppon ch’el legia, taidla e guarda tuttina las medias localas, simplamain a la zuppada.
A Mustér ha l’onn 2026 entschet cun ina risadina – ina che vegn forsa anc a far furora durant il tschaiver en Surselva. Schegea che l’episoda avess era pudì finir malamain: A Nadal è rut permez il battagl dal zain grond da la baselgia parochiala s. Gions. La mesadad dal toc (in coloss da metal da 110 onns e prest 100 kilos) è crudà en la profunditad ed ha perfin perfurà dus palantschieus dal clutger. Ma tge è atgnamain stada la raschun ch’il battagl è rut? La resposta è clera: Il zain è stà profetic. Gia a Nadal ha el vis a vegnir ch’i dat pauc da rir durant il 2026 e ch’el ha pauca veglia da far tingheltanghel l’entir onn. Perquai è el sa ditg: adios amigos!
Tuts rin en la camera, han si ina chapellina e mintgina e mintgin tegn en maun ina pala. Quai è il simpel sujet da mintga fotografia per ina «emprima badigliada». Er il Cumün da Val Müstair ha organisà ultimamain ina «emprima badigliada» per finalmain pudair entschaiver a sanar la chasa da scola en la fracziun da Müstair. Inclusiv fotografia (guarda foto). Inclusiv palas. Inclusiv chapellinas. Il spezial: Davosvart è in lavurer gia vi da rumir ora l’edifizi … Ina grondiusa foto! In favurit en la rangaziun da la fin da l’onn da las «pli bellas emprimas badigliadas».
I n’è betg in til da rir, sco in til da carnaval. Igl è in cortegi ruassaivel e pensiv sin il passape. Dapi l’avust 2025 sa raduna ina dunsaina da persunas mintga gievgia a Tusaun per far durant in’ura ina spassegiada da pasch, per sa solidarisar cun las victimas da guerra e fugias. Per insumma pudair organisar quel til, han ils iniziants però gì ina detga odissea. L’emprima dumonda a la vischnanca per realisar il til è vegnida renviada al Chantun. Quel ha dà enavos la balla a Tusaun. La gruppa ha lura ponderà da sa reunir sin las plazzas davant las duas baselgias. Ma quellas han renvià la dumonda per tema da betg avair plazza avunda. Sinaquai ha la gruppa gì l’idea da simplamain chaminar en ina fila in davos l’auter sin il passape, per betg impedir auters passants. Quell’idea ha finalmain pudì persvader l’administraziun communala, uschia ch’ella ha dà la lubientscha per il til. Quintessenza: Tgi che vul la pasch, sto savair morder sin ils dents.
La Lia Rumantscha (LR) ha bain fatg in pau bucca da rir il settember da l’onn passà. Ma atgnamain è passà il rir a l’organisaziun tetgala rumantscha, cura ch’il Cussegl federal ha elegì la Surmirana Gianna Luzio sco nova directura da l’Uffizi federal da communicaziun (Bakom). Quel mument èsi atgnamain stà cler che Luzio vegnia a remetter il co-presidi da la LR ch’ella ha occupà durant quatter onns ensemen cun l’Engiadinaisa Urezza Famos. Quest mais ha la LR lantschà il proceder da candidatura. Persunas interessadas pon s’annunziar fin la fin da mars – saja per in co-presidi cun Urezza Famos ubain per in solo-presidi. La LR n’ha betg scrit quai, ma i vegn cusseglià a candidatas e candidats da s’annunziar l’emprim ina giada sur Tinder per eruir, sch’i faschess il «matchen» cun Urezza Famos. Pir suenter fissi lura da s’annunziar ubain per la varianta «solo» u «co-presidi».
Sco adina dessi anc bler da recapitular e commentar da quest davos mais: il return da la populaziun evacuada a Brinzauls, ils viriveris per mantegnair l’ospital en Engiadin’Ota e natiralmain anc il WEF a Tavau. Ma sch’ins less, gist tar il davos chavazzin, enumerar tut las absurditads, ils enclins e las mesas vardads, lura na prendess quai nagina fin. Perquai: fertig lustig!
In mais da pais
Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia, en il Grischun ed insumma? – Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat)
Gust da leger dapli?