Üna lungia, düra e forsa infinita via in üna nouva realted

Ün sfrach, s-chürdüm e zieva ün silenzi profuond per uras ed uras, per ün temp chi nu voul rafüder. Ün cuort mumaint, ün batterdögl, e la vita es ün’otra – scha insomma.

Eir 75 ans zieva quel mumaint fatel düraunt l’inviern da lavinas 1951 es Duri Casty schmuanto cur ch’el quinta per la millievla vouta l’istorgia da sieu miraculus salvamaint in ultima minuta our da la ruina da la chesa da püs plauns Casty-Monod, desdrütta in cuort mumaint dad ün’enorma lavina. Quella s’ho delibereda inaspettedamaing da la spuonda da l’Albanas sur la vschinauncha da Zuoz, zieva üna chadagna tragica da consequenzas e causa la tentativa da trer giò las massas da naiv fras-cha cun ün tun da mina.

Hoz, 75 ans pü tard, ün gir tres stalla, ün discuors tar ün cafè aunz cha Duri Casty vo, scu mincha di, a sella. Chavals, bes-chas e la natüra, que es per l’hom dad 81 ans üna fich importanta part da sia vita quotidiauna. Ed eir ün chaun nu mauncha da sia vart. A la fin d’eira que nempe ün chaun, chi ho do bada quella vouta al mattet, sepulieu illa ruina da la chesa, illa s-chürdüm, circundo da massas da naiv – e da morts.

«Sainza il chaun, chi so …»

«Mieu frer René, mieu dschimè Gianin ed ün amih sun morts quel zievamezdi dasper me in lavina», quinta Duri Casty. «Il frer pü vegl, Roman, d’eira per furtüna güst quel mumaint da la lavina ieu a piglier paun in cumün. Cur ch’el es turno, nu d’eira pü üngüna chesa.» Lungias uras ho il pitschen Duri stuvieu spetter agüd, sainza pussibilted da’s schmuanter e bain eir dubitand, cha sieus frers e sieu amih nu vivaivan pü, almain nu daivane pü üngünas respostas. «Eir sch’eau am saro indrumanzo traunteraint, schi d’heja zieva ün temp listess survgnieu üna tscherta panica», s’algorda’l. Mel saja sto, «ch’eau udiva da suot sü a discuorrer a la glieud, ma els pera nu m’udivan. Sainza il chaun, chi so …»

Salvo da la lavina ho cumanzo per Duri Casty e sia mamma, chi ho eir survivieu la tragedia in ün’otra part da la chesa, üna lungia, düra e forsa infinita via in üna nouva realted. Duri Casty absolva il temp da scoula a Zuoz, vo zieva al Plantahof, inua ch’el fo la scoula d’agricultura. «Già da quel temp sun eau ieu vers ils chavals, surtuot a Maiavilla, chi d’eira il center dals chavals e dal sport da chavals.» El imprenda svelt ad ir a sella e riva tal militer ad Aarau tar la chavallaria.

Co-fundatur dal Concours da Zuoz

Inavous in Engiadina es sto Duri Casty, insembel culs Dragoners chi faivan eir già part da la chavallaria, ün dals fundatuors ed organisatuors dal prüm Concours Hippique a Zuoz. Ün evenimaint sportiv, chi’s repeta quist an per la 56evla vouta. La paraid externa da la stalla da bês-cha dals Castys a Zuoz es plain stacheda cun plackettas dals success da Duri Casty als Concours.

Duri e sieu figl Andri Casty tegnan hoz traunter 300 e 400 bês-chs, ün pêr püerchs, var 500 gillinas e natürelmaing chavals, da quels quatter da cuorsa e da saung pür. Scu anteriur jockey, scu allevatur e possessur d’üna stalla da chavals da cuorsa ho Duri Casty adüna darcho pudieu festager, sur il Concours Hippique oura, grands success i’l sport da chavals, surtuot eir scu possessur. Per exaimpel ho’l guadagno, scu ch’el disch, i’ls ultims ans duos voutas il GP dal chantun Argovia, üna vouta quel dal chantun Turich e sur tuot il Grand Premi da la Svizra.

Duri Casty d’eira ün temp eir commember d’ün cader d’ir a chavagl, d’eira part da la squedra da Bob cul pilot Werner Camichel – cun üna sesevla plazza tar üna maestraunza svizra scu meglder resultat –, ho absolt 24 maratons da skis engiadinais e d’eira ferm eir süllas pistas da skis alpins. Eir cò ho’l ragiunt, auncha scu junior, üna sesevla plazza tar ün slalom gigantic dal champiunedi svizzer illa Lenk bernaisa. «Scha est creschieu cò in Engiadina e fest sport, alura nu rivast pü davent da que.»

Pü davent nu vaun tar Duri Casty neir na ils purtrets ed ils sentimaints da quellas lungias uras sepulieu in lavina. Ch’in quella zona tal vegl Mulin, inua cha l’anteriura chesa staiva, nu vuless el me pü abiter, disch el cun vusch resoluta. «Dafatta sch’eau vegn hoz tres la naiv cun ferm sbischöz, alura nu’m saint eau dal tuot bain. Entrer in ün iglu, na grazcha.» El discuorra da mumaints da clostrofobia e quinta l’episoda, inua ch’el as vess gieu da suottametter a l’ospidel ad üna controlla da tomografia: «Üngüna schanza. Eau d’he schmacho il pom d’alarm già aunz d’entrer i’l tübo.» Ch’el cugnuoscha que bainschi eir dals chavals, cuntinuescha’l, «que do eir chavals chi clappan ün simil stramizi da plazza ils remuorchs da transport. Eir lo üna situaziun impussibla, que sfrachan sü tuot.»

Adonta da que chi’d es capito e’l resto fin hoz in Engiadina. Perche insè? Nu vulaiva’l mê ir davent da cò? «Na», respuonda’l cun ün surrir, «alura füss eau gnieu amalo d’increschantüna.»