In mais da pais
Las lingias grassas e finas dal mais favrer 2026
Sco ils confettis da tschaiver èn quest mais sguladas las lingias grassas e finas enturn las ureglias. Milli colurs, en pliras grondezzas e furmas, ma senza in fil cotschen. Perquai suonda qua ina duscha da confettis d’istorginas.
A Trin pon ins prender a tschains in sulom fitg attractiv: ruassaivel, sulegliv, amez il verd, ina parcella platta. Dapi december inserescha la vischnanca da vulair dar a fit la bella plazza da ballape. Il CB Union Trin na gioga dapi la stad 2024 betg pli en il campiunadi e na dovra damai betg pli ses pastget. Ma pertge ha il club insumma chalà? Il president Jürg Adam ha declerà dacurt a la FMR ch’i saja vegnì adina pli grev da rimnar ils indesch giugadurs perquai che «in suenter l’auter haveva fundau famiglia e tschentau autras prioritads». – Uschia sa conferma a Trin in dals main enconuschents citats da ballape da quest mund, in citat dad in ballapedist rumantsch: «Cura ch’ils pops vegnan, èsi finì cun ballape!»
I va mo anc paucs dis fin a la votaziun davart l’Iniziativa SRG SSR. Mintga Rumantsch/a vegn a savair tge ch’è da votar ils 8 da mars. Ils collegas schurnalists e las schurnalistas dad RTR eran tranter mazza e martè durant las davosas emnas. I n’han betg pudì far sezs campagna cunter l’iniziativa, la quala periclitescha gea lur lavur e lur chasa da medias. Per la paja hani fatg las davosas emnas premieras publicas da films e serias a crusch e travers tras il Grischun: a Trun, a Casti, a Samedan ed a Cuira. RTR ha er envidà quest mais a Scuol ed a Savognin a sairas da films vegls, e l’interpresa ha mussà (u mussa) gronds livestreams dal tschaiver a Trun e dal Chalandamarz a Zuoz. Vulain dir uschia: Suenter la votaziun dals 8 da mars n’astga nagin pretender che RTR haja fatg la giatta morta durant las davosas emnas.
Questa stad duai cumparair la 80avla ediziun da la seria da «Nies Tschespet». Questa giada vegn la revista litterara da la Surselva Romontscha a sa deditgar al relasch da l’autur lumnezian Toni Halter (1914–1986). A la radunanza generala da la Surselva Romontscha ha il redactur responsabel, Martin Cabalzar, preschentà il project dal Tschespet 80. El ha relatà che Toni Halter saja stà 41 onns scolast a Vella e dasperas anc president communal, deputà e derschader cirquital. E sper tut quai ha quel gea scrit romans sco il «Culan da Crestaulta» ed «Il cavalè dalla Greina». Ed en il relasch datti apparentamain anc 700 paginas da manuscrits e tiposcrits cun 100 poesias, 50 raquints, 28 essais e 16 tocs da teater … – Mintgatant ma dumond jau co che quels umens valurus sco Toni Halter organisavan lur mintgadi? Co eran quels abels da far tut quels uffizis e quella lavur creativa sper professiun e famiglia? Durmivan quels la notg? Tgi fascheva la laschiva? E tgi gieva cun skis cun ils uffants? – Ma forsa essan nus tuts ozendi simplamain mandarinas senza svung e schlantsch.
A Savognin hai dà bler moviment quest mais. I n’è gnanc uschè simpel a tegnair la survista: Il project per in resort da vacanzas per famiglias Viols ha chattà in investur pli grond dal Vallais. Quel cumpra gist er il resort dasperas, il Surses Alpin, che tutga per part a la vischnanca. Quella vul da sia vart cumprar il mega-quadrin dal Cube per l’affittar lura a l’uniun Albierts da giuventetgna svizzers. Sch’ins sa ch’il Cumegn Surses è gea actualmain er anc vi da construir ina nova chasa da scola e ch’el sa participescha finanzialmain era vi da la gestiun dal Center da sanadad Savognin SA (inclusiv chasa d’attempads), lura datti tuttenina sulegl en il stgir! La vischnanca vul apparentamain furnir a sias abitantas ed a ses giasts in «package all-inclusiv»: da la scola, a la giuventegna, sur las famiglias fin a la dimora en la vegliadetgna.
Igl è stà ina saira memorabla ils 4 da favrer 2026 en l’Engiadin’Ota. Nov dad indesch vischnancas han decis quella saira da vulair reorganisar il provediment da sanadad en la regiun. Il pli grond effort è stà d’evitar che l’ospital regiunal giaja concurs e stoppia serrar per dal bun. Ils resultats da las votaziuns en las vischnancas da l’Engiadin’Ota èn stads impressiunants! Be a S-chanf hai dà en radunanza singulas cuntravuschs. Il rest è stà cler sco il sulegl: unanim a Bever, unanim a Puntraschigna, unanim a La Punt Chamues-ch, unanim a Silvaplauna … Pli baud avess ins discurrì dad in resultat sovietic. Oz din ins: ina decisiun sco en la Corea dal nord. Ma en avegnir vegni forsa discurrì dad in «resultat engiadinais».
La EMS Chemie ha era quest onn pudì preschentar a sia conferenza annuala in bel gudogn, schegea che la maschinaria sintetica na funcziuna betg pli sco durant ils onns passads. La svieuta da l’interpresa multinaziunala è numnadamain sa reducida. E lura procuran ils dazis americans per rumpatesta a la scheffa dal concern, Magdalena Martullo-Blocher: «Jau n’avess betg spetgà ch’il signur Trump giaja vidlonder uschè drastic cun ils dazis e fetschia vegnir tuts talmain malsegirs.» Forsa gidassan er en questa situaziun ils famus «seven thinking steps» or dal curs da management da Martullo-Blocher. Surtut ina mesira pudess gidar, sch’in beamer è rut u sch’ils dazis èn memia volatils: «You try to fix it.»
Finalmain è ella vegnida en il Grischun, la naiv. Gist anc al dretg mument per far stgatschar l’enviern a Chalandamarz. Quest onn vegn l’usit festivà er a Turitg ed a Cuira – grazia a la Lia Rumantscha ed a las uniuns da Rumantschas e Rumantschs en quellas citads. A Cuira cumenza il cortegi cun plumpas e blusas da purs sin la plazza Arcas. En la chapitala grischuna èsi atgnamain donn ch’i na dat betg pli il grond contest dal Big Air che produciva adina avant la stagiun d’enviern sin la Obere Au var 1000 m³ naiv. Quels mantuns da naiv avess ins pudì conservar sur enviern, per lura transportar sin l’Arcas ed en la Poststrasse – e far luar là «cun zampuogs, talocs e s-chellas».
Igl è stà quest mais ina notizia a l’ur, ma per il mund rumantsch anc detg spectaculara. A partir dad uss èsi pussaivel da tadlar pleds en ils dicziunaris rumantschs. Sper millis e millis da pledins datti mintgamai in’icona dad «audio», uschia ch’ins po tadlar co ch’i fiss da pronunziar. Quai gida tant a Rumantschas e Rumantschs, ma surtut a persunas che vulessan emprender la lingua. Il problem è mo che quest project linguistic è vegnì publitgà en in pluffer mument. Apparentamain datti aderents da l’Iniziativa SRG SSR che sa dumondan ussa pertge ch’i dovra en avegnir insumma anc il Radio Rumantsch, sche mintga pled è gia d’udir en ils dicziunaris.
Quai ch’è capità quest mais ad Ilanz/Glion è detg burlesc. Il punct da partenza è bain interessant. Intginas vischinas ed intgins vischins n’èn betg cuntents/as cun il nov urden da parcar, surtut betg cun il pajament via telefonin. Perquai han els lantschà ina petiziun. Ma lura èsi vegnì anc pli carnevalesc: Ina petiziunaria principala ha discurrì dad ina furma dad «apartheid» tar l’urden da parcar dad Ilanz/Glion. Quai è gea in affrunt monstrus envers tut las persunas ch’han vivì la separaziun da las rassas en l’Africa dal Sid. Lura è vegnida surdada la petiziun l’entschatta favrer en Casa Cumin, nua ch’il president communal Marcus Beer ha fatg ina tirada cunter petiziunarias e seniors. Ses lavachau è vegnì filmà (cun telefonin!) e spedì a las medias. Marcus Beer è sa perstgisà silsuenter ed ha mess en vista in votum da confidenza en il parlament. Quel ha dentant refusà d’entrar e decider en chaussa. Il Blick ha pia tramess per nagut in reporter per scriver in live-ticker dal showdown parlamentar a Glion. Insumma, tge far cun tut quest carneval? – Il meglier ha fatg in redactur da la FMR ch’ha retschertgà co ch’i stat atgnamain en autras vischnancas sursilvanas ch’han gia introducì in sumegliant urden da parcar inclusiv pajament digital. Dapertut regia pli u main pasch ed armonia. Trun ha p.ex. introducì il nov sistem l’entschatta da quest onn 2026. Ed il president communal Dumeni Tomaschett ha tradì ch’el haja survegnì dapi lura in sulet telefonat dad ina «persuna pli passada». E ch’el haja pudì sclerir il problem al telefon, uschia che la persuna saja stada cuntenta. Quintessenza: Forsa fissi da telefonar pli savens in cun l’auter ad Ilanz/Glion.
In mais da pais
Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en la Rumantschia, en il Grischun ed insumma? – Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat)
Gust da leger dapli?