La cuntrada raschùna

Igl organisatur Peter Umiker tameva c’igl segi betga lartg avunda par tut igls visitaders a las visitadras, cur c’igl vagneva adigna daple anunztgas. Mo la finala tuts c’ân cato egn post par tarlar igl pled da Chasper Pult davart igls nums locals an general a sur da quels da la Tumleastga. «Igl tgomp digls nums locals e imens lartg», â’l antruvido sias cunstataziùns. «Ad els mussan l’istorgia, co igls carstgàns ân coloniso ad urbariso la cuntrada cun egna vesta culturala.» Parveia da la vasteztga digl tema possi el dar me egn’amprema introducziùn cugl sieus referat.

Igl referent ca stat da ons annà a Pasqual veva studagieu linguistica generala a romanistica cugls lungatgs talian, rumàntsch a franzos. Sieus interess pigls nums locals e vagnieu svaglieu a caschùn d’egn practicum digl Cudesch da nums tessines. Acumpagnànd purs agls Centovalli vegi el amprieu da rancanuscher igls conexs culturals digls nums locals, egna ancunaschientscha c’â acumpagnieu el d’alura annà, a sia profunda savida digl fatg â cato viv interess agl auditori atent.

La muntada culturala digls nums locals

Mo cun malaveta cunstatescha el ear c’igls nums locals vegian pears lur muntada an la sozietad moderna a segian par svanir par grànda part. Forsa ànc egn peer purs a catschadurs ca dovrian las ple impurtàntas denominaziùns localas. Mo qua a tscha segi ear glieud iniziativa c’amprovi da mantaner igl stgazi local sco quels da Ragn (Hinterrhein), noua c’egn peer indigens vegian rimno els. «Sch’i van an amblidànza, e quegl egna perdita culturala», cunstatescha Chasper Pult. Partge igl vomi betga me a pearder igl num, mobagn ear tuta savida davart l’istorgia ca vegi furmo quel. Tut quels conexs vignan studagieus da la toponomastica, egn pled grec furmo da «tópos» (igl liac) a dad «ónoma» (igl num), peia la szienzia digls nums locals.

Igl exaimpel digl num «Hierli», ca cumpara an Tumleastga a Schons, mussi l’istorgia da quel a l’influenza digls Gualsers. Nums locals neschan a par divers motiv: la furma natirala, igl diever, igl num near caracteristic da possessurs near evenimaints particulars. Par ordinari en lur invantaders nunancunaschaints. Mo mintgatànt vignani ear stgafieus cun intenziùn sco agl cass digl «macun», ladin par capricorn. Lez e vagnieu invanto digl poet gidignes Men Rauch ca vegi lieu dar egn pled propi rumàntsch agl animal ple tipic grischùn. Egn oter exaimpel, cunaschaint dantànt segl antier mund, e igl «Ground Zero» c’e vagnieu do suainter igls 9/11. Da tsche màn en vagnieus scatschos nums indigens antras la colonisaziùn europeana, sco igl exaimpel digl «Mount Everest» mussa. Lez â num agl Tibet «Chomolungma» ad agl Nepal «Sagarmatha». Nums locals resplendan peia ear l’influenza da pussànzas eastras, quegl c’igl num «Ayers Rock» an Australia damussa, numno digl scuvrider William Gosse igls 1873 par undrar igl premminister Henry Ayers. Mo digls 1993 annà vean quella muntogna sontga digls Aborigines puspe numnada Uluru.

Igls criteris par dar egn num ad egn liac

A màn d’egn quiz â Chasper Pult musso, co ign possi interpretar nums locals, amparànd el, tgi ca vegi do igl num agl Pez Bavregn, quels da Schons near igl Tumleastgegns. La rasposta e clera: Quels da Schons ca nizageavan las pastgiras sut que pez par lur bovs. Igl num sabasa peia segl Lategn BOVARINUS, igl cualm digls bovs. Igl madem vali pigl «Piz Buin» cun la madema risch istorica. Tals exaimpels mussan igls conexs trànter l’istorgia, igl diever a la situaziùn geografica.

Par l’explicaziùn da nums locals segian dezisivas las amparadas ca Carli Tomaschett veva fatg an la sia lavur: Co sapreschainta igl liac? Noua e el? Tgi near tge e là? Co vean el nizagieu? A tgi s’oda’l? Cun quels criteris salaschan declarar blears nums locals c’en d’origin preroman near retic, roman near tudestg. Anqualegn va ear anavos sen nums parsunals sco quel digl Piz Bernina c’e vagnieu numno da Johann Coaz savund igl num da la famiglia d’ustiers Bernini near igl Piz la Margna savund la famiglia Margna.

Igls stgafiders digl lexicon digls nums locals grischùns

La Tumleastga segi da grànda muntada par la szienza digls nums locals, gi Chasper Pult c’â deditgieu egna grànda part digl referat a la retscheartga da nums grischùns. Igl pionier da quella szienza e Robert von Planta (1864 – 1937) ca viveva segl casti da Schauenstein a Farschno. El â pladieu Andrea Schorta (1905 – 1990) da Zernez sco sieus assistent. Igl filolog von Planta â fundo igl «Dicziunari Rumantsch Grischun» ad igl «Cudesch da nums retics». Plenavànt â el promovieu sieus giuven assistent Andrea Schorta. Lez â seglsuainter rimno anzemel cun sia duna Berta quegl dad 80 000 nums funsils agl antier Grischùn c’el â urdano savund las quater categoreias numnadas sura. Mo malaveta e la grupa digls nums nundeclarabels detg grànda. Ascheia s’oda la grànda part digls nums digls vitg tumleastgegns tier quella ca salaschan betg explitgear. L’ovra da Schorta e da grànda muntada szientifica, mo e betga sainz’oter capevla par laics. Parquegl â el edieu igls 1990 egna versiùn populara cugl tetel «Wie der Berg zu seinem Namen kam». An que cudesch declara’l 2500 nums geografics grischùns. Igl cudesch e aschi popular c’ear la quarta ediziùn e gea exausta.

Da luvrar an la cuntrada pratenda da saver igls nums locals

Igl raschieni cugl selvicultur da la Tumleastga Karl Ziegler, carschieu sei an Purtenza, â musso, quànt pratensius, mo ear anrihànd c’igl segi par plidaders tudestgs d’amprender igls nums funsils rumàntschs c’en preschaints an gòlds a cultira da la Tumleastga. Ad el vegi gido la tgarta dad 1:5000 c’e a disposiziùn agls ufezis. Dantànt ancanuschi el la plepart digls nums locals a lur muntada sco p.ex. quel da «Finos» sur Sched, darivànd lez da «cunfegn», igl anteriur cunfegn trànter Sched a Veulden, near «Curschiglias» digl lategn Cruxicula, la pintga crusch ca steva ple bòld a l’antscheata da mintga vitg.

Igl geometer Rudolf Küntzel manzunescha an la discussiùn, ca a Tumegl segi vagnieu rimno tut igls nums locals a caschùn da la megliuraziùn a las tgartas messas a disposiziùn agls avdànts. Oziglgi segi’gl da catar blears nums funsils sen la pagina «geo.gr.ch».

Criticameing giuditgescha Chasper Pult novs nums c’ân nign conex cun la cuntrada a la sia tradiziùn indigena sco «Schlossblick» a Tumegl, «Quattro» a Roten near egna «Via Alpina». Ear nums novs duessan savund el sareferir a l’istorgia a la cultura indigena, a betg semplameing vagnir impurtos. Partge nums locals en la mimorgia culturala da la cuntrada. Els palaintan igl origin, igl lungatg oriund, igl diever, anteriurs possessurs, la pussànza da la signureia ad igl dastegn da singuls pardavànts. Lur parscrutaziùn culeia la linguistica, l’istorgia a la geografeia – a lur mantegnamaint e egn’impurtànta contribuziùn par mantaner l’identitad regiunala.