Tranter ritgezza e lungurella
Tge variaziun, tge ritgezza, tge stgazi! – En la lavur redacziunala pluridiomatica da la FMR fruntain nus di per di sin tuttas milli colurs da la lingua rumantscha. Nus scrivain, redigin, curregin ed impaginain artitgels en tut ils idioms: per puter, surmiran, sursilvan, sutsilvan, vallader e per rumantsch grischun. Ina (pitschna) part da quella variaziun avain nus en testa, in’autra part natiralmain en noss cors … e lura datti per fortuna anc ils vocabularis. Danovamain è gea l’entir stgazi da pleds rumantsch (normà) reunì en ils dicziunaris online, vul dir en il Pledari Grond ubain sin l’applicaziun mobila dal Dicziunari Rumantsch. (Be ils Ladins sa divertan anc en in «séparée linguistic»).
In grond agid per nossa lavur redacziunala èn tut las «flexiuns» dals verbs, vul dir las conjugaziuns singularas e pluralisticas inclusiv particips e temps. Quel sustegn n’è betg mo in grond agid, mabain er in gaudi per svutrar ed experimentar – e per sa render adina puspè conscient da la gronda ritgezza rumantscha. Uschia daventa or dal «Pledari Grond» anc spert il «Gaudi Grond».
Per era svegliar en Vus quel gaudi, preziadas lecturas e preziads lecturs, vuless jau preschentar intginas da mias truvaglias verbalas. I sa tracta da trais verbs che traglischan en milli colurs en il paradis idiomatic, trais verbs fitg frequents en il vocabulari schurnalistic: «respunder», «declerar» e «manegiar». (Il verb «dir», laschain nus ussa da la vart, per betg sfundrar en la babilonia linguistica.)
Exempel 1: Il verb «respunder». Co vegn quel verb conjugà en ils differents idioms, p.ex. en la terza persuna singular? – Ella respunda (rg), ella respuonda (puter), ella rasponda (surmiran), ella rispunda (sursilvan), ella raspunda (sutsilvan), ella respuonda (vallader). – Tge bellezza! Interessant èsi qua surtut d’observar la variaziun vocalica en il tschep dal verb da «rispund-» fin a «respuond-».
Exempel 2: Il verb «declerar». Co vegn quel verb conjugà en ils differents idioms, puspè en la terza persuna singular, questa giada però cun il pronom masculin? – El declera (rg), el declera (puter), el daclera (surmiran), el declara (sursilvan), el declara (sutsilvan), el declera (vallader). – Tge ritgezza era qua! Divertent èsi qua surtut d’observar co ch’il «e» ed il «a» siglian enavant ed enavos, sco sch’els giugassan il gieu da la sutga, nua ch’i resta la fin mo anc ina sutga. Sch’insatgi ma savess declerar (ubain declarer u declarar) il pertge da questa variaziun, lura per plaschair s’annunziar tar mai.
Exempel 3: Il verb «manegiar». Per variar in pau il gieu, prendain nus qua l’infinitiv, pia la furma betg conjugada: manegiar (rg), manager (puter), manager (surmiran), manegiar (sursilvan), managear (sutsilvan), maniar (vallader). – Navair, tge multifaradad linguistica ch’i dat era tar quest terz exempel! Ils maletgs dals pleds varieschan qua dal «manager» englais fin tar la «mania» patologica – sche Vus savais tge che jau manegel … perstgisai: tge che jau manegel, manag, manetg, manegel, maneg e manai!
Geabain, la ritgezza idiomatica da noss bel linguatg rumantsch vegn celebrada e ludada – cun raschun! Perquai ch’ella gida ad emplenir noss vocabularis e pledaris. E perquai ch’ella dat rumpatesta. Tge lungurus ch’i fiss da duvrar mo ina furma. Il meglier exempel è il pled «lungurus». Quel vegn scrit en tut ils idioms tuttina … cun excepziun dal surmiran! Tge lungurous.
Gust da leger dapli?