Nos pan d’iminchadi …!

Chi nu saja insomma na statta üna leiva decisiun, raquintan tant Carla Benderer (60) da la furnaria Benderer sco eir Not (63) e Simone Clalüna (55) da la furnaria Clalüna, in ün discuors dond resposta a las dumondas a reguard ils motivs pellas serradas.

«Quista decisiun ans fa fich mal il cour. Impustüt perquai cha nus nu lain insè finir uschea. Nus vain ün affar chi funcziuna bain e chi gira insè, però a nus manca simplamaing ün successur», decleran Not e Simone Clalüna ün zich intscherts da lur situaziun. Plü determinà tuna quai illa furnaria pro Carla Benderer: «Dad üna vart suna surleivgiada chi va uossa vers la fin, da tschella vart esa schon eir ün zich puchà. Da stuvair esser quella chi sto trar la decisiun da serrar üna furnaria cun uschè üna lung’istorgia, es üna chosa fich greiva per mai.»

Duos eras van a fin

Tant la furnaria Benderer, sco eir la furnaria Clalüna sun affars da lunga tradiziun. La furnaria Benderer daja fingià daspö il 1937, ella vain uossa manada fingià in terza generaziun e dà lavur ad in tuot 16 impiegats, quai a Sent ed a Scuol. La furnaria Clalüna percunter es ün zich plü pitschna, es gnüda fundada dal 1991 ed exista actualmaing our da precis ün fuorner ed üna vendadra, Not e Simone Clalüna.

«Fin avant ün mez on vaivan nus avert adüna set dis l’eivna dürant la stagiun. Cun quai cha nus nu rivain simplamaing na plü davo culla producziun, vaina uossa stuvü redüer las uras d’avertüra», decleran ils Clalünas agiundschond ch’in lur cas manca ouravant tuot üna man implü illa producziun per pudair insomma trar ün zich il flà tanteraint. «Nus pudessan insè far amo bler daplü. Scha nus vessan persunal, schi pudessna dafatta fabrichar oura l’affar, perche cha la dumonda davo noss prodots es vairamaing quia.»

Davart mancanza da persunal ha eir Carla Benderer da raquintar üna pruna, ella chi ha ultra da quai eir stuvü survendscher la mort da seis hom e conproprietari. «In october da quist on vegna uossa trais ons ch’eu n’ha manà quist affar suletta. Eu nu sun plü buna da cuntinuar uschea. I nu’s chatta simplamaing ingün persunal qualifichà, ne i’l service, ne illa producziun ed insomma bricha ingün chi vuless surtour l’affar.»

Ed üna successiun nun es neir na in vista pro’ls Clalünas: «Scha nus vessan ün successur, il meglder cas sco nus, ün pêrin, schi pudess quist affar ir inavant sainza problems sco fin uossa. Da chattar però güsta quista cumbinaziun ideala, es üna roba da l’impussibel.»

Serradas in october e november

Perquai haja nom per tuottas duos furnarias, gugent o invidas: serrar las portas. Pro Carla Benderer es quel pass fingià ufficial e capità. Cun üna charta a sia cliantella ha ella nempe infuormà ultimamaing cha la furnaria Benderer serra sias portas pella fin d’october da quist on. «Cha nus serrain la furnaria d’eira fingià dalönch innan cler. Previs d’eira la serrada dal 2027, perquai cha là scada il contrat pel local da vendita cun cafè a Scuol. Prolungar quel contrat nu staiva mai in discussiun, neir cur cha meis hom vivaiva amo.» E cun quai chi s’ha uossa dat l’occasiun da surdar la part da Scuol in oters mans, ha Carla Benderer decis da schmetter cul affar fingià ün zich plü bod. Cha be l’affar cun lö da producziun a Sent – sainza il cafè e lö da vendita a Scuol – nu renda inamöd na. «I’m displascha, impustüt eir per meis impiegats e per tuot mia cliantella fidela, saja quai a Sent obain a Scuol.»

Percunter ufficial nun es pro la furnaria Clalüna intant amo nöglia, però: «Insè d’eira il plan da manar l’affar almain fin a la fin da la pensiun da Not, dimena amo fin dal 2027, però suot quistas circunstanzas e saviond sco cha la stagiun passada es ida, nu laina e nu rivaina neir plü da manar inavant quist affar uschea», disch Simone Clalüna dond ün sguard inavo sülla stagiun difficila e pretensiusa be in duos. Per ella ed eir per seis hom es la consequenza uschea dimena cler: «Eu sun stat uossa 50 ons fuorner. Nus lavurain 70 uras e daplü dürant l’eivna e quai na be daspö her. Ün inviern sco l’ultim nu tgnaina plü oura. Scha nus vain da serrar, schi seraina la fin da november da quist on.»

Our da duos dvainta nolla

Uschea perdess dimena il cumün da Sent güsta tuottas duos furnarias da cumün e quai infra be ün mais. Cha dad evitar quista situaziun nu saja stat pussibel, tuna quai in tuots duos lös a moda simila. Per üna saja quai üna püra coincidenza cha güsta tuots duos affars serran lur portas quasi al listess mumaint e per l’otra sajan els sur ons ed onnorums eir stats concurrents. Quai e structuras dals duos affars cumplettamaing differentas han per consequenza chi’d es impussibel da tscherchar üna via cumünaivla per pussibiltar cha almain üna furnaria surviva.

Tuot las fadias da chattar üna soluziun sun fin uossa dimena stattas invanas, tant pro la furnaria Benderer sco eir pro la furnaria Clalüna. «Nus vain provà dapertuot e cun tuot ils mezs pussibels da far attent a nossa situaziun. Cun reclomas tras tuot la Svizra e tanter oter cun reacziuns dad oters affars chi’ns han respus ch’els sajan illa listessa situaziun sco nus», declera Not Clalüna ün zich stramantà, fond attent però sün circunstanzas omnipreschaintas in tuot la branscha.

L’unic chi resta listess es il müdamaint

La mancanza da persunal qualifichà ed il cumbat da predschs tanter prodots da qualità e prodots fats a moda industriala ha nempe dat il cop i’l passà e darà il cop eir amo a bleras ulteriuras furnarias da cumün in avegnir. Uschea muossan las cifras da commembranza da l’Associaziun svizra dals fuorners e pastiziers ün trend cleramaing negativ. Vaiva l’associaziun avant 25 ons amo 2539 commembers, s’ha quella cifra redotta dal 2024 sün 1260 commembers. Dimena svanischan in media var 50 fin 100 furnarias on per on.

Ün trend chi cuntinuescha, eir tenor il president da l’Associaziun dals fuorners e pastiziers da la Svizra Orientala, Roland Räber. Cha per el cumainza la problematica quel mumaint, cur cha’l stortin nu vain plü fat svess in chasa obain in quist cas, in furnaria. «Eu part dal fat cha dürant ils prossems tschinch fin desch ons saraja da far quint chi survivaran be amo 800 fin 900 furnarias in Svizra. Intant cha lös da vendita as rivaraja da mantegner plü facil, es il destin per las furnarias classicas da cumün – uschea sco cha quai es il cas a Sent – in tuot la Svizra il medem.»

Eir scha la dumonda davo prodots da qualità para – almain a Sent – amo adüna dad esser fich gronda e la cliantella eir pronta da pajar per quels, nu’s chatta simplamaing ingün chi less far quista lavur, main dir imprender ella. Üna situaziun da dilemma. Pels da Sent e tuot la numerusa cliantella d’utrò, maladüsats ils ultims decennis culla buna savur da pans frais-chs in duos lös, nu restaraja dimena bler oter co dad acceptar quista situaziun. Oter co chi vess lura apunta da capitar amo ün miracul.