Il rumantsch tanter coexistenza o pastrügl?
Jou m’algord amo a las discussiuns hasardadas tanter il vegl ravarenda Jachen Ulrich Gaudenz (nomnà Trombin) e seis collega Ruduolf Bezzola aint il Fögl Ladin. Sto o dess l’adjectiv star davant o davo il substantiv? Minchün veiva seis buns argumaints e da quels main buns, dret veiva adüna be ün dals duos e que nu d’eira JUG. Cun artichelets regulars muosseiva ravarenda Gaudenz eir chenüns dals verbs cumposts chi deriveivan dal latin, dimena perfets pel rumantsch, e chenüns chi’s stess evitar pervi da la derivanza o simpla traducziun dal tudais-ch, «transportar» es ok, «ir sül tren» nu va. Che bels temps, am di eu hoz. Hoz esi bod da’s s-chüsar, schi’s ris-cha da scriver sur da la lingua e seis adöver. E guai, schi’s vuless critichar. Esi massa privlus, davo las s-charplinadas chi’d ha dat cul rumantsch grischun? Drovaina a la fin pos? Be listess, eu ris-ch da nizzar duos dumandas.
La prüma ha da chefar cun l’influenza dad otras linguas sül rumantsch. Jou cumport cun ün rierin ün po malizchus, pensand als Tiroler Teitsch, eir ils jauerissems dals moderaturs al radio rumantsch. Qua però trais exaimpels chi’m fan mal: il skiunz es rivà al böt cun ün «retard» da trais tschientavels secundas. Ün retard po avair il tren, ma na il curridur, el es simplamaing rivà i’l böt trais tschientavels pü svelt o plü plan. «Gnir dasperavia», qua as veiva Armon Planta agità, «scha tü vainst speravia, nu vainst apunta tar mai.» E lura perche «pro la radunanza» e «nüvlas pro bell’ora». Üna es quella da simplamaing tradüer pleds dal tudais-ch in rumantsch sainza realisar che consequenzas cha’l discuorrer ha pel pensar rumantsch (cun sias ragischs latinas). Quist’inuondaziun es inevitabla, schi’s resguarda il David rumantsch e’l Goliat tudais-ch, ma daja cunfins? E chi definischa e tils fa inclegiantaivels?
Ün oter pêr mongias es l’adöver dals dialects locals illa lingua scritta e’l masdügl tanter vallader e puter. Che pais dessan avair variantas localas aint in texts scrits? A Zernez «fanan» els cun fain, ed jou n’he plaschair da sterner qua e là aint in meis texts ün da quels zernezerissems. Hoz as pudess discuorrer d’üna terz’etappa dal svilup dal rumantsch ladin dals ultims tschient ans cun la tendenza dad üna lingua scritta avischinada vers las variantas localas. Cumanzà veiva que cul dicziunari Bezzola/Tönjachen. Els veivan provà dad avischinar il vallader e’l puter, per exaimpel figüreiva aint in lur dicziunari be pü «muntagna». Cun Cla Biert, influenzà da Gangale, chi vezzeiva il salvamaint dal rumantsch tar la «s-chetta lingua da la mamma» s’ha inchaminà la via cuntraria, la lingua scritta ha dad esser tachäda strettamaing vi da la lingua in chäsa. Jachen Curdin Arquint ha lura amo dat la benedicziun illa grammatica culs «eschna» e »vaina». Ed hoz am dumond jou, scha’l masdöz da la lingua scritta, na cun be pleds, ma eir cun formulaziuns localas, fa don o es inevitabel per ch’üna lingua pitschna possa surviver? Eir qua as pudess dispittar.
Gust da leger dapli?