«Tgi che ha chapì e n’agescha betg, n’ha betg chapì»

La sabientscha dal filosof chinais Wang Yangming (1472 – 1529) vala senza dubi anc oz: «Tgi che ha chapì e n’agescha betg, n’ha betg chapì.» – Tge vali da s’interessar per las dumondas existenzialas da noss temp, dad encleger ils connexs causals dals problems che smanatschan, sche nus na train betg las consequenzas? Il citat è in appel da s’engaschar e surpigliar responsabladad.

La pli gronda sfida da noss temp è la protecziun dal clima. Dapi ch’i dat umans, essan nus l’emprima generaziun che chapescha il stgaudament dal clima actual e sias consequenzas per l’avegnir. Il Club of Rome aveva publitgà il 1972 «Grenzen des Wachstums», e dapi il 2007 vegnan elavurads mintga pèr onns scenaris da clima per la Svizra. L’actualitad mussa ch’il clima sa stgauda pli ferm che la previsiun dals menders scenaris – i va anc pli svelt. E las plievgias extremas cun inundaziuns e bovas, ils glatschers che luentan ed ils envierns adina pli curts èn in ulteriur signal d’alarm. Tuttina vegni sgulà adina dapli, nus duvrain quantitads d’energia enormas per l’intelligenza artifiziala e la munaida digitala bitcoins dovra dubel tant energia che l’entira Sviz­ra. I fiss urgent d’agir. Betg agir, vul dir dar enavant ils ristgs enconuschents a las proximas generaziuns. Ina pussaivladad d’agir fiss stada l’iniziativa per il fond da clima che ha vulì investir dapli en energias alternativas e promover in diever d’energia pli spargnus ed effizient. Per betg agir datti adina ina stgisa, exempels mussa il cudesch da Thomas Brudermann «Die Kunst der Ausrede» (2022).

In exempel pli local èn las abitaziuns primaras ch’èn in basegn fundamental per nossas vischnancas. Adina puspè ston famiglias bandunar noss vitgs, perquai ch’i na chattan betg ina abitaziun pajabla, e cun quai mancan er ils uffants. Schlarigna p.ex. ha pers ils davos 20 onns las mesadad dals scolars e da las scolaras. Da cumprar in chasa u abitaziun existenta è strusch pussaivel per indigens. Tenor il rapport da fiera 2026 da Immobilias Ginesta AG èn abitaziuns da proprietad oz a Puntraschigna passa trais giadas pli charas che l’onn 2000. La clav per quel svilup èn las midadas dad abitaziuns primaras en secundaras. Puntraschigna p.ex. ha dal 2016 fin 2022 construì 31 abitaziuns primaras, la quantitad da las abitaziuns primaras è dentant sa reducida per 37– vul dir che 68 abitaziuns da dretg vegl èn vegnidas midadas en abitaziuns secundaras. Da fabritgar tantas abitaziuns per indigens – e quellas duessan esser pajablas – è strusch pussaivel. Las vischnancas han dentant er autras pussaivladads d’agir, sco p.ex. a Flem. L’anteriur president communal ha declerà: L’emprim hai jau stuì chapir il problem, lura l’entir cussegl communal, e lura esi stà pussaivel da persvader la populaziun per ina quota da 50 % abitaziuns primaras. Sche las vischnancas dattan prioritad al basegn d‘abitar dals indigens e betg al profit maximal dals possessurs d‘immobiglias, lura san ellas agir.

Exempels per l’urgenza d’agir datti avunda. Las consequenzas da la decisiun da la regenza da Trump da retegnair l’agid da svilup a la USAID èn catastrofalas, mintg’ura moran 88 persunas, per ils proxims tschintg onns fan ins quint cun 14 milliuns morts. Tracy Glass Jans, la dunna dal cusseglier federal, che lavura tar in institut d’agid, di: «Nus essan en ina fasa ch’i na basta betg da deplorar mo quietamain. Igl è in appel dad agir.»

Agir dovra savens curaschi. Tar las proximas elecziuns savain nus contribuir nossa part per dar a las dretgas persunas quella responsabladad.

Jost Falett, Bever, è stà scolast da biologia e rumantsch a l’Academia Engiadina a Samedan. Dasperas è el stà tranter auter president da la Lia Rumantscha.