En tgapetel dall’istorgia grischuna
Avant prest quatter decennis ò Thomas Joos scretg la sia lavour da licenziat davart igl destign da Marmorera. Igl mars 2026 è chest’ovra cumpareida an furma surluvrada e cumplettada sot igl tetel «Marmorera – Ein Dorf versinkt im Stausee». L’ideia digl codesch seia da render accessibla la saveida ad en public pi vast.
Cun la sia lavour da licenziat digl onn 1989 ò Thomas Joos preschento per l’amprema geda igl destign da Marmorera an furma profundada. Prest quatter decennis pi tard ò igl istoricher pensiuno surluvro e cumpletto la sia lavour d’alloura. Igl resultat è igl codesch da radond 180 paginas «Marmorera – Ein Dorf versinkt im Stausee» tg’è cumparia igl mars 2026. «La fegnameira è da render accessibla la saveida ad en public pi vast», ò mutivo igl autour anvers la FMR la nova publicaziun ed igl return tar en tema tg’igl ò tschiff en po or digl navot.
Ena viseta fitg captivonta
Cura tgi Thomas Joos ò visito igl onn 1988 Marmorera per s’infurmar davart igl destign da chella vischnanca, n’ò igl gioven student betg anc gia en plan concret per la sia lavour da licenziat. El è sa randia a bung gartetg agl pe digl Gelgia, noua tg’el ò pudia visitar igl archiv da vischnanca cun igl actuar communal d’alloura, Serafin Luzio. «Igl è sto ena scuntrada fitg captivonta cun material d’archiv betg anc perscruto», sa regorda Thomas Joos dalla sia amprema ed er gio profonda occupaziun cun igl tema Marmorera: «Nous ischan antros igl sivamezde allas 14.00 aint igl archiv e rastos anfignen la notg allas 2.00.»
Schi simpel da cattar funtangas scu a Marmorera n’ègl dantant betg sto dapertot, scu chegl tgi Thomas Joos ò explitgia: «A Turitg ègl sto en po scu ainten en toc criminal. Gl’am on detg tg’ins vegia nignas actas davart igl cass da Marmorera. Pir cun contactar igl president digl martgea vaia survagnia access allas funtangas necessarias.» Tranter chellas è per exaimpel en protocol digl cunsegl digl martgea da Turitg, aint igl qual Thomas Joos ò catto la formulaziun «wegen des Stimmenkaufs» an connex cun las indemnisaziuns per acquistar igl taragn a Marmorera. Scu tg’ena illustraziun aint igl codesch «Marmorera – ein Dorf versinkt im Stausee» mossa, ò ensatgi dantant stritgia chella formulaziun infama. Legibla è ella pero tuttegna.
Caschungs mantgantadas
Scu tgi Thomas Joos ò punctuo, vegia el dantant betg angal interess per talas istorgias pi spectacularas. Scu istoricher viglia el preschentar cun ena vista neutrala la verdad istorica (varda box). E damai seian per el er las caschungs mantgantadas stadas da grond interess: «I vess do alternativas per migliurar la situaziun finanziala da Marmorera sainza stueir bandunar la vischnanca, scu per exaimpel en project concret per en’ovra electrica ad ava currenta.» Chel scu er en project da migliuraziun per pudeir trer a nez migler igl potenzial agrar ins vegia dantant suspendia an vista agl eventual lai da farmada. La decisiun a favour da chel on igls abitants cun dretg da votar piglia igls 17 d’otgover 1948 cun 24 tar 2 vouschs.
Lais da farmada e ghitarras
«Ia va las premissas idealas», ò reflecto Thomas Joos la sia rolla d’istoricher an connex cun igl destign da Marmorera: «Ia sung burghes da Turitg, carschia se a Coira e va stibgia a Turitg.» Ins possa damai parteir digl fatg tg’el scu autour e perscrutader seia nunpartischant. «Ia vi simplamaintg preschentar l’istorgia an moda objectiva», uscheia igl anteriour scolast ed autour tgi veiva dantant a Maiavilla.
Scu tgi Thomas Joos ò fatg a saveir n’è igl codesch «Marmorera – Ein Dorf versinkt im Stausee» dantant betg igl amprem codesch tg’el ò scretg. El ò numnadamaintg er gio publitgia dus codeschs davart l’istorgia dalla ghitarra, la sia sagonda passiun sper lais da farmada. Cun la si’ovra «Gibson-Gitarren von 1966 bis 2025 – Ein halbes Jahrhundert Gitarrengeschichte» vegia el dantant gio exauria en po chella passiun, uscheia igl autour e ghitarrist.
Reflectond la situaziun a Marmorera constatescha Thomas Joos pinavant: «Igl ò mantgea ena persunalitad ferma tgi vess pudia represchentar igls interess dallas abitantas e digls abitants. E dall’otra vart on igl intermediatour Walther Pfister ed igl suprastant digls menaschis industrials da Turitg Jakob Baumann persequito resolutamaintg lour fegnameiras. Els on savia, scu tg’ins stò discorrer cun la gliout.»
Igl tema resta
Cun la publicaziun digl codesch tgi documentescha igls exaimpels menziunos scu er l’antiera istorgia digl lai da Marmorera an pleds, cefras e maletgs n’è igl tema dantant betg concludia per Thomas Joos. Schibagn tg’el na vegia anc nign project concret per igl avigneir, resta an mintga cass la fascinaziun per Marmorera: «Igl è en tgapetel dall’istorgia grischuna tg’ins stò mantigneir.» Cun en pagina d’internet spera Thomas Joos damai er da pudeir tgirar la regurdientscha: «Persungas tg’èn collieidas cun Marmorera pon contactar me e parteir lour experientschas e material via la mia pagina d’internet. L’ideia è da furmar uscheia ena plattafurma.»
Igl codesch «Marmorera – Ein Dorf versinkt im Stausee» è an vendita ainten librareias e buteias online. Igl autour ins pò contactar per mail a th.joos@bluewin.ch u sen sia pagina d’internet (varda code QR).
Gust da leger dapli?