Il vocabulari franzos-romontsch ei sin meisa
Dapi il mardis vargau ei il vocabulari franzos-romontsch sursilvan e secapescha era il viceversa romontsch-franzos en lingia. La Fundaziun Retoromana (FRR) ed il redactur Jean – Jacques Furer han presentau il pledari finiu a Genevra. Il vocabulari en omisduas versiuns ei staus – sper ils Cuors romontschs intensivs - il pli impurtont project dalla FRR entochen dacheu. Omisduas ediziuns ensemen han custau ver 500'000 francs.
Avon rodund 40 onns ei il vocabulari en franzos e romontsch vegnius iniziaus dalla Fundaziun Retoromana (FRR) perquei ch’il romontsch era periclitaus da svanir. A basa d’ina publicaziun dil sociolinguist Jean-Jacques Furer ha la FRR decidiu da realisar sco emprem il vocabulari romontsch-franzos. Ed a quel ei suandaus biebein 20 onns pli tard il viceversa franzos-romontsch.
Per Francestg Friberg, il president dalla FRR, hai dau plirs motivs ch’ins ei da lezzas uras sedecidius da far la punt tier il lungatg franzos. Oravontut hagi il franzos ina vischinonza linguistica al romontsch ed era ina muntada impurtonta ella romanistica. Ed ultra da quei havevi la FRR gia naven dall’entschatta cun Jean-Jacques Furrer a disposiziun in redactur francofon zun qualificau.
Levgiar il brat linguistic
Francestg Friberg accentuescha l’impurtonza dalla punt ch’il vocabulari franzos-romontsch sursilvan ch’ei vegnius presentaus il davos mardis a Genevra ella Maison Rousseau et Littérature fetschi. «Cul niev vocabulari vul la FRR levgiar il brat linguistic denter las differentas regiuns dalla tiara. Ed il pledari duei tgirar la quadrilinguitad e rinforzar la convivenza. E secapescha duei il niev dicziunari era render pli enconuschenta la regiun romontscha ella Svizra franzosa.»
Ils emprems pass
La FRR informescha sin sia pagina d’internet che l’idea oriunda seigi stada da realisar in grond vocabulari romontsch sursilvan-franzos aschi cumplets sco pusseivel e da trer da quel in vocabulari pli pign e pratic pil diever quotidian. La fundaziun ha giu consultau persunas da differents secturs d’interess e classificau ina gliesta da ver 40’000 plaids per definir il cuntegn dils dus vocabularis. Igl onn 1984 ha la FRR publicau per consultaziun in’emprova da 112 paginas cun siat bustabs. Quella emprova hagi mussau claramein tgei ch’ei drovi, scriva la FRR: «Per saver realisar in vocabulari romontsch-franzos detagliau drova ei material specific supplementar. Perquei ha la fundaziun rimnau sistematicamein varga tschienmelli exempels romontschs ord la litteratura, la pressa sco era ord auters documents screts, auditivs ed audiovisuals.»
La sfida dallas finanzas
Tenor Francestg Friberg hagi la FRR saviu segirar igl onn 1986 la finanziaziun per plirs onns lavur. «Culla speronza d’anflar successivamein ils ulteriurs mieds necessaris, ha la FRR da lezzas uras surdau l’incarica a Jean-Jacques Furer d’entscheiver cull’elavuraziun, cun sustegn da persunas consultativas cumpetentas. Igl ei denton buca reussiu d’anflar a temps ils mieds finanzials cumplementars, aschia che la lavur ha stuiu vegnir interrutta per plirs onns.» Pér igl onn 1999 hagien novs sustegns finanzials lubiu da reprender intensivamein la redacziun e da terminar quella. Francestg Friberg: «Il mars 2002 ei il Vocabulari romontsch sursilvan-franzos (VRF) cumparius cun in volum da 720 paginas spessas cun ver 25’000 cavazzins.»
Il viceversa en franzos-romontsch
La FRR ha era publicau l’historia ed igl andament dalla lavur pil Vocabulari franzos-romontsch (VFR) sin sia pagina d’internet. Igl onn 2006 hagi la Fundaziun realisau in’emprova pil vocabulari franzos-romontsch sursilvan. A basa da quella lavur seigi vegniu elavurau in niev project, danovamein cun Jean-Jacques Furer sco redactur e dil linguist Claudio Vincenz sco excellent consultant. A pèr cun il niev project seigien las pusseivladads da finanziaziun vegnidas examinadas. Suenter ch’ina gronda part dil preventiv seigi stada segirada igl onn 2007, hagi la redacziun entschiet culla lavur tenor ina procedura che duevi garantir silmeins la finiziun d’ina versiun cumpleta fundamentala.
Il president dalla FRR, Francestg Friberg di enviers la FMR che la fundaziun hagi saviu terminar la redacziun dil VFR la fin dil 2025 culs mieds a disposiziun. Quei cun decider da quella ga publicar il vocabulari en fuorma digitala, ed el medem mument dil reminent era il VRF. Ins hagi saviu profitar dallas novas pusseivladads tecnicas che porschien agilitad e lingieradad per encurir plaids e fuormas, e che rendien ils dus vocabularis el medem mument dinamics e vivents el senn ch’els sappien vegnir actualisai e sviluppai cuntinuadamein. Il vocabulari franzos-romontsch sursilvan cuntegn ver 31’000 cavazzins.
In miez milliun
Francestg Friberg declara che la fundaziun hagi giu a disposiziun circa 250’000 francs per mintgina da las duas parts dil vocabulari. «Finanziau il project han per exempel il cantun Grischun, singulas vischnauncas sursilvanas sco era differentas fundaziuns ed instituziuns. Ina finanziaziun duvrein nus aunc pil davos pass dil project. Quei fuss ina plattafuorma nua ch’era ils auters idioms san vegnir colligiai cul vocabulari dalla FRR.» Actualmein maunchien denton ils mieds finanzials per prestar era quella lavur, di Friberg. Aschia ch’ei seigi grev da predir con ditg ch’ei vegni a cuzzar entochen che tut seigi terminau.
Il vocabulari ei disponibels sin www.frr.ch
Gust da leger dapli?