Sin «Alas» dad in idiom a l’auter

Ignacio Pérez Prat ha tschernì in text rumantsch ed ha copià quest text en il nov sistem da translaziun che ha retschavì il num «Alas». Il sistem haja num «Alas», «perquai ch’il sistem na lubescha betg sulet da translatar da tudestg en rumantsch u cuntrari, mabain era tranter las variantas rumantschas».

Il collavuratur da la Lia Rumantscha e responsabel per la strategia digitala ha preschentà la gievgia passada en la Chasa Rumantscha a Cuira a las medias il nov sistem da trans­laziun, stgaffì cun sustegn da l’Institut per la linguistica computaziunala da l’Universitad da Turitg. Cun in simpel clic vi da ses laptop ha Ignacio Pérez Prat midà il text mintgamai en ina varianta valladra, surmirana, sutsilvana, sursilvana u era en puter u rumantsch grischun e tudestg.

Sulet l’uman è meglier

Ignacio Pérez Prat ha ditg che la nova maschina da translatar lavuria meglier che auters sistems da translatar per rumantsch enconuschents fin ussa. «Sulet ils umans translateschan per il mument anc meglier che ‹Alas›.» Cun ils umans ha Ignacio Pérez Prat manegià las collavuraturas dal post da translaziun da la Lia Rumantscha che han testà il nov sistem. Uschia ch’i dovra anc l’uman che controllescha il text translatà da la maschina.

Angela Heldstab da l’Institut per linguistica computaziunala da l’Universitad da Turitg ha discurrì en la Chasa Rumantscha da lavur da pionier. «La basa per crear in sistem da translatar digital èn las datas che stattan a disposiziun.» La basa da datas da las minoritads n’è betg da cumparegliar cun las datas da grondas cuminanzas linguisticas. «Entaifer la Rumantschia cun lur cuminanzas idiomaticas è la basa da datas anc pli stretga.» Quai è er il motiv che «Alas» ha la pli gronda fadia da translatar sutsilvan. «Tar il sutsilvan è la basa linguistica ch’è stada a disposiziun anc pli stretga che tar ils ulteriurs idioms», ha ­Angela Heldstab fatg a savair. Per stgaffir translaziuns da referenza e per testar emprims prototips han 27 persunas da differentas professiuns che lavuran mintga di cun la lingua prestà 1200 uras da lavur.

Datas da pliras instituziuns

«Il nov sistem da translaziun è vegnì realisà da Rumantschas e Rumantschs e duai star a disposiziun a Rumantschas e Rumantschs», ha declerà Ignacio Pérez Prat. El ha menziunà las diversas instituziuns che han mess a disposiziun datas sco Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, la Fundaziun Medias Rumantschas, il Dicziunari Rumantsch Grischun, la Scola auta da pedagogia, las vischnancas grischunas rumantschas ed autras. Perquai ch’il nov sistem da translaziun è ina resursa averta, na sa ella era betg sa sviluppar vinavant cun las datas da las utilisadras e dals utilisaders. Ignacio Pérez Prat ha dentant fatg attent che la veglia da sviluppar saja tuttina avant maun, proximamain per exempel cun introducir en «Alas» las correcturas ortograficas.

Sclerir ils basegns

Present a la preschentaziun dad «Alas» è era stà il secretari general da la Lia Rumantscha, Markus Solinger. El ha fatg attent che la Lia haja survegnì dal chantun Grischun l’incumbensa dad unir ils basegns digitals da la Rumantschia: «‹Alas› è il fritg da quella lavur.» Tenor il secretari general hajan ins dà gronda fadia da sclerir l’emprim ils basegns digitals da la Rumantschia avant che realisar il project. Per elavurar la strategia ha la Lia Rumantscha era survegnì daners dal Chantun. «La nova maschina da translatar è per gronda part vegnida finanziada dal Patrimoni da cultura dad RTR», ha Markus Solinger fatg a savair.

Il sistem ha era leventà l’interess dad autras minoritads linguisticas en l’Europa, sco quai ch’il secretari general ha ditg avant prest in’emna a Cuira: «Minoritads che han a disposiziun in bun tant dapli daners per chaminar la via digitala che la Lia Rumantscha.» Ed il num «Alas» per il sistem nov da translatar vegn medemamain ord Chasa Rumantscha. El è vegnì introducì sin ina proposta dad Angela Schmed, ina da las translaturas da la Lia Rumantscha.