Columna

Chicher

parter

Il chicher è tar nus en iert. Nus avain ina concurrenza: Tgi sa sveglia sco emprim? Chicherichi, u per mias ureglias plitost ü-üü-üüü, fa noss chicher magari gia avant las sis la damaun. Jau na fatsch nagina ramur. Magari sun jau dentant gia sveglià avant ch’il chicher chanta. Lura pens jau: Tgi sa, sche insatgi da noss vischins s’agita dal ü-üü-üüü uschè baud? Dir na di natiralmain nagin insatge, almain betg a nus.

Il chicher chanta u cloma mintga damaun. Jau hai legì che quai saja sia moda per segirar e marcar ses revier e «ses» pulom. Quai fan ils chichers tenor in’ura interna che sa drizza tenor la cleritad dal di. Il clom ha ina funcziun sociala. Ils auters chichers cloman lura enavos ed uschia san tuts a la fin dals quints, nua ch’i tutgan e nua betg. Nus umans fabritgain saivs enturn ils ierts e sbragin pir cura che insatgi surpassa il cunfin.

Il chicher sto damai sbragir mintga di da nov per definir ses revier. Nagina segirtad a lunga vista. Jau poss far ina ipoteca tar la banca sur diesch onns per segirar mia chasa. Il chicher percunter sto sbragir e chantar mintga di. Interessant fissi da savair, sche quai è plitost in stress per il chicher, questa vita plain malsegirtads. U sche quai è forsa perfin ina libertad immensa? Sa svegliar mintga damaun e savair che tut è pussaivel, tut è avert. Nua è l’auter chicher oz?

Per l’uman na para ina vita determinada da malsegirtads betg dad esser sauna. Almain nus en ils pajais ritgs amez l’Europa essan disads da segirar tut quai ch’è mo pussaivel ed uschè a lunga vista sco mo pussaivel. Da betg savair gia ussa, quants raps che jau survegn lura suenter mia pensiun, para insupportabel. Ina industria entira s’occupa da las malsegirtads pussaivlas e nunpussaivlas e gudogna ina massa raps perquai che nus na supportain betg la malsegirtad.

Il chicher na pensa betg vi da sia pensiun, crai jau. El prenda di per di, e sco ch’i para a mai fa el quai da maniera magari optimista. Cler ch’i dat er animals che ageschan pli ferm en vista al futur, per exempel la cratschla. Quella zuppa millis da sems per avair insatge da piclar durant l’enviern.

Probablamain han ils animals in avantatg decisiv en congual cun nus umans: Els na s’occupan betg da daners. La gronda part da las malsegirtads e quitads da nus umans ha da far cun daners. Hai jau avunda daners per pajar tut quai che jau stoss pajar mintga mais? Sun jau segirà per in donn, sche mes auto è donnegià? Survegn jau dapli paja l’auter onn? Tut questas dumondas n’occupan betg mes chicher. El s’occupa mintga di be cun trais dumondas: Hai jau insatge da magliar? (Qua è el privilegià ch’el survegn il pavel da nus) – Hai jau ina pussaivladad per far pulschains? E co guarda ora oz mes revier?

E sche la dumonda dal pavel è da respunder da maniera negativa durant in temp pli lung, lura è quai simplamain uschia. Qua interessass mai fitg, co che quai è tar ils animals: Teman els la mort? Fiss noss chicher desperà, sch’el na chattass betg pli il pavel per surviver? U è quai lura simplamain uschia: la mort, in process dal tuttafatg normal e natiral?

mad
David Spinnler da Sta. Maria è ­mainagestiun dal Parc da natüra ­Biosfera Val Müstair.