Rimnar datas rumantschas

Sophie Mangutsch da la Val Badia è vegnida en il Grischun per scuvrir co e quant ferm ch’il rumantsch vegn protegì e promovì en il Grischun – e sche autras linguas minoritaras pudessan emprender insatge. Per sia lavur da doctorat cumpareglia ella il furlan, il ladin da las Dolomitas ed il rumantsch dal Grischun.

«Tge faschais vus insumma en il Grischun?» – Sche Sophie Mangutsch (29) respunda a quella dumonda, tuna in pau cumplitgà: «Jau rimnel datas, analisesch e cumparegl linguas minoritaras.» E quai capita en il rom da sia perscrutaziun a la Libra Universitad da Bulsaun, nua che la doctoranda è emploiada. Concret sa dumonda ella: «Co vegnan las trais linguas, il rumantsch, il furlan ed il ladin da las Dolomitas promovidas e protegidas?»

Per survegnir ina meglra invista en la «situaziun grischuna» ha ella prendì dimora en la chapitala, a Cuira – e quai per radund dus mais. La linguista è dentant era bler da viadi per las vals rumantschas enturn: Scuol, Sumvitg, Cunter – e Flem, per be numnar intgins lieus nua ch’ella è stada per sia lavur.

Gist a l’entschatta dal discurs di ella: «Bler na sai jau uss anc betg dir tar ils resultats.» Ella saja amez las lavurs, «en bun dus onns sai jau dapli», di la perscrutadra da linguas minoritaras.

«Lingua è ina moda e maniera da vesair il mund»

«Lingua è ina moda e maniera da vesair il mund e da vegnir en contact cun autra glieud ed autras culturas», di ella. En ina part da la retschertga sa fatschenta ella cun dumondas da leschas: Co exact vegnan linguas sco il rumantsch insumma protegidas? Datti parallelas cun il furlan u cun il ladin da las Dolomitas?

Ma da l’autra vart vul ella era savair: Co sa mussa la promoziun en la pratica? Gidan u tanschan las leschas insumma? Gidan medias rumantschas per la promoziun da la lingua? Nua savess ins megliurar chaussas? Persuenter ha ella discurrì cun exponents da la Lia Rumantscha, dad RTR, dal Chantun – «ma era cun ina massa pledaders e pledadras che na lavuran betg en ina funcziun instituziunala dal rumantsch», uschia la doctoranda.

Sezza ina Ladina

Sophie Mangutsch ha l’egliada da dador e tuttina enconuscha ella bain las relaziuns. Ella è sezza creschida si en in pitschen vitg da la Val Badia e viva uss a Brixen. Ella enconuscha era bain il fenomen «pliras varietads en ina lingua minoritara». En il ladin da las Dolomitas datti tschintg idioms, sco en il rumantsch. Ed anc autras parallelas dattan en egl: Bleras muntognas, bler turissem. Per part era pretschs auts d’immobiglias, emigraziun en citads.

«En il Tirol dal Sid è la situaziun per ils Ladins relativamain buna e vitala», raquinta Sophie Mangutsch, «il ladin vegn mussà en scola, la lingua vegn dada vinavant a la proxima generaziun.» En la provinza da Belluno però, nua ch’i vegn era discurrì ladin, vesia ora mender, «là pudess ins anc bajegiar ora las mesiras da protecziun e promoziun.»

Anc in’autra analogia tar la situaziun en il Grischun numna ella: «I dat tar nus ina gasetta che publitgescha emna per emna artitgels en ils tschintg idioms ed er en il ladin da standard. L’uschenumnà ‹Ladin Dolomitan› (LD) è ina lingua sco il rumantsch grischun, ella sa cumpona da singuls elements dals idioms.» Dal reminent è il LD era vegnì creà dal medem professer, dal Turitgais Heinrich Schmid.

Intelligenza artifiziala e minoritads

«Ina tematica che vegn adina puspè pledentada en mias intervistas qua en il Grischun è la rolla da l’intelligenza artifiziala per minoritads.» Models da lingua e tools da translatar daventan er ina dumonda da politica da lingua. «I para impurtant che era linguas minoritaras sa participeschan a questa discussiun», di Sophie Mangutsch.

La fin finala duai sia gronda cumparegliaziun da las trais linguas minoritaras mussar tge mesiras da promoziun e protecziun che gidan e tgeninas main. «I va era per piclar ora buns exempels che funcziunan en ina minoritad e che tschella minoritad n’enconuscha forsa anc betg. I dat segiramain chaussas che nus pudain emprender in da l’auter», uschia la scienziada.

Tge che plascha er anc a la dunna che viva al pe dal massiv dal Sella è il fatg, che er il Grischun ha blers culms. Ella saja bler per las muntognas enturn: «Igl è simplamain bellezza qua ed jau viandesch extrem gugent.» Anc paucs dis resta ella en il Grischun, suenter hai puspè num: turnar a chasa cun las datas «grischunas» – e scriver vinavant vi da sia dissertaziun.

La parentella dal rumantsch

Il rumantsch dal Grischun, il ladin da las Dolomitas ed il furlan en il nordost da l’Italia – questas trais linguas furman in’unitad e tutgan linguisticamain tar la gruppa da las linguas retorumantschas.

La «sora gronda» da la lingua rumantscha en il Grischun è il furlan. Quella lingua vegn oz anc discurrida da circa 500 000 persunas en il nordost da l’Italia enturn la chapitala Udine.

Il «frar pitschen» dal rumantsch è il ladin da las Dolomitas. Quel vegn tschantschà en il Tirol dal Sid, en il Trentino ed en la provinza da Belluno. L’onn 2000 discurrivan tenor Lexicon istoric retic anc 30 000 persunas ladin da las Dolomitas. (fmr/sb)