Dil cumbat endinau encunter ils Franzos

En vesta al teater el liber «1799 – Revolta ella Cadi» igl uost vegnent sper la claustra a Mustér ha l’organisaziun da cultura La Culturella envidau la sonda vargada ad in referat en halla Cons a Mustér. Il historicher e convischin Plutarch Chiotopulos ha referiu davart «la Surselva en flommas» la primavera 1799. Siu excuors ella historia dalla regiun cul connex europeic ei ina bun’introducziun el teater el liber screts da Hubert Giger ed inscenaus da René Schnoz. Igl interess pil referat e per quei tema historic ei staus gronds, la halla ei stada emplenida cun 120 persunas dall’entira Surselva. L’invasiun dils Franzos la primavera 1799 ei in dils pli trests capetels ella historia dalla Surselva. La regiun ha denton cumbattiu ils Franzos. Alla pretensiun da lezs da capitular ha la populaziun da Mustér rispundiu en num dall’entira Cadi: «Nus battin entochen il davos daguot saung.» Ferton che l’emprema attacca dils Franzos ha saviu vegnir rebattida, ha la secunda la fin finala menau alla catastrofa pils indigens a Mustér. L’entschatta matg 1799 ei ina gronda part dil vitg inclusiv la claustra vegni intschendrai dils Franzos.

La revoluziun franzosa

Il historicher Plutarch Chiotopulos ha mess l’invasiun dils Franzos el connex dalla revoluziun franzosa e las consequenzas per l’Europa: «La situaziun en Frontscha era explosiva il temps avon la revoluziun 1789. La populaziun era partida en treis classas: clerus, nobels e sempel pievel cun glieud beinstonta entochen paupers purs.» La situaziun finanziala dil stadi era fetg difficila ed il provediment signaus da miserablas raccoltas, carischia e fomaz. La resistenza enviers Ludwig XVI ei carschida e ha procurau per dinamica. Ils 14 da fenadur 1789 suonda l’attacca silla Bastille e 1793 vegn il retg mazzaus. En pliras tiaras sco l’Austria, Preussen, Sardinia-Piemont, Gronda Britannia, Spagna e Neapel sefuorma ina coaliziun encunter ils Franzos. «Ils Franzos realiseschan spert la situaziun, organiseschan la mobilisaziun e declaran l’uiara ils 20 d’avrel 1792», di Plutarch Chiotopulos.

La Svizra ei instabila  

«La sera avon l’invasiun dils Franzos 1798 era la Confederaziun veglia politicamein instabila e spartida. La Confederaziun consisteva lu sco stadi cun loghens suverans senza in’autoritad centrala. Internamein regevan conflicts confessiunals cun interess da pussonza», constatescha Plutarch Chiotopulos. Quella situaziun han ils Franzos realisau e nezegiau. La Svizra seigi stada ina sempla unfrenda per els: «La Confederaziun ha stuiu suttacumber spert all’invasiun dils Franzos. Ei ha bein dau cumbats en regiuns svizras encunter ils Franzos, mo senza grond success, era perquei che la Svizra haveva negin’armada qualificada per sedefender encunter la pli ferm’armada ell’Europa.»

Il Grischun consisteva lu sco stadi republican suveran cullas treis ligias. Leutier vegnevan 50 vischnauncas giudizialas. «Ei deva ina differenza da tenuta denter ils adherents dalla politica austriaca conservativa e quella dils Franzos ella fuorma democratic-revoluziunara», constatescha Plutarch Chiotopulos. 1797 declara Napoleon che Valtlina, Bormio e Chiavenna seigien buca pli territoris subdits dil Grischun. Napoleon che tila pli e pli ils fils dils Franzos s’empatscha nuot dalla neutralitad grischuna. Sco en autras parts dalla Confederaziun exista era el Grischun negin’armada efficienta.

La Surselva seprepara

Pertscharts che l’invasiun franzosa savessi daventar realitad seprepara la Surselva pil cumbat. Persunalitads per part stadas en survetsch jester surprendan il tgamun dalla defensiun. Denter quellas Johann Anton von Castelberg, Theodor von Castelberg, Benedikt Caprezi ni il mistral Louis Baletta. Ils Grischuns contacteschan ils Austriacs per sustegn cun material. Ils 4 da mars 1799 annunzian ils Franzos lur invasiun en Surselva. Paucs dis suenter arrivan 300 Franzos sul Lucmagn. Els vegnan cumbatti dil pievel medelin. Sur l’Alpsu vegnan 1300 umens franzos. Els vegnan ellas greflas da rodund 300 Austriacs ed indigens. «Grittentai dalla resistenza daventan ils Franzos pli e pli brutals. Ils 6 da mars retilan els dimora a Mumpé Tujetsch, Segnas e Buretsch e sesurveschan leu dil possess dils habitonts», raquenta Plutarch Chiotopulos. Equipai cun sempels uaffens sepreparan ils da Medel, Tujetsch, Sumvitg, Trun, Breil, Vuorz e Valendau pil cumbat a Mustér.

Negina capitulaziun

La damaun dils 7 da mars vegn la Surselva confruntada culla damonda dalla capitulaziun. La risposta: «Nus cumbattin entochen il davos daguot saung.» Quella opposiziun succeda cun sustegn da forzas clericas e politicas dalla regiun. Consequentamein suonda la battaglia sanguinusa a Cons nua ch’ils indigens sedefendan cun success encunter ils Franzos. Els fuian en direcziun Alpsu ni Cuera. Franzos vegnents dil Lucmagn separticipeschan buc al cumbat e retuornan sul pass. La consequenza dalla battaglia ein plirs tschiens morts e blessai. Gest tenor fontauna eis ei denter 150 ed 800 dalla vart franzosa. Leutier vegnan 13 unfrendas mortalas grischunas e 20 dall’Austria. Vulnerai franzos vegnan tgirai da pader Placidus Spescha e ses confrars en claustra.

Biaras unfrendas mortalas

Sut l’egida da general Demont ch’ei carschius si tier parents el Löwenberg a Schluein e ch’ei ius a scola en claustra da Mustér sefuorma la resistenza franzosa danovamein a La Punt/Reichenau. Ils Sursilvans intermedieschan cun agid da pader Placidus Spescha e san impedir in emprem conflict. Ils Franzos acceptan la capitulaziun da Mustér, mo la realitad ei in’autra e meina la fin finala alla resistenta ella Cadi. Suenter ch’ils Franzos han fatg in tschuppel pretensiuns, sepreparan ils Sursilvans per la rebelliun. Els dearmeschan ils Franzos a Tujetsch, ils Franzos a Mustér fuian en claustra. Biars Franzos vegnan mazzai, aschia en Val Medel. «Tonaton: La defensiun sursilvana a La Punt/Reichenau e la Foppa reussescha buc ed aschia han ils Franzos via libra en direcziun Mustér. Tuttas emprovas da quietar la situaziun e cattar ina soluziun culs Franzos fan naufragi. Ell’attacca silla Surselva dalla Foppa siadora vegn l’empudientscha dil conflict stuschaus els calzers dil cumin dalla Cadi», constatescha il referent. La fin finala san era Trun e Sumvitg impedir il mender, aschia che l’entira gretta sedrezza enviers Mustér e la claustra.

Arsentau il vitg

Ils 6 da matg 1799 contonschan ils Franzos Mustér ed anflan en claustra vestgadira cun saung da lur cumpatriots mazzai igl emprem da matg. Biars indigens vegnan mazzacrai. 20 persunas vegnan mazzadas. Claustra, treis baselgias, 115 casas e 102 clavaus vegnan destrui. Scazis historics brischan. Per Mustér ei quei stau ina gronda catastrofa che ha pretendiu biars onns per vegnir reparada. Dall’invasiun dils Franzos dattan differents maletgs perdetga, denter auter vid il plantschiu dalla baselgia claustrala. La revoluziun franzosa ha giu consequenzas per la structura dalla Svizra. «Culla carta da mediaziun 1803 va igl experiment dalla Repulica helvetica a fin. Ei suonda ina nova structura federala. Ei sefuorman novs cantuns, denter auter il Grischun. Ils cunfins dalla Svizra vegnan statui», constatescha Plutarch Chiotopulos.