«Il prüm chi’d es gnü» – es i

In lündeschdi da Tschinquaisma es mort Paulin Nuotclà (1951 – 2026). Cun sia mort perda l’Engiadina il «grond Paulin». E cun sia mort perda l’intera Rumantschia ün dals plü importants promoturs dal rumantsch dals ultims decennis. El svess nu vess mai dit quai uschea da sai. Ma cun sia lavur multifaria artistica ha el inspirà e dat svung ad ün’intera generaziun illa cumünanza rumantscha.

Paulin Nuotclà es creschü sü in üna famiglia da Ftan. Il bap d’eira guardgialingia pro la Viafier retica e perquai stuvaivan ils Nuotclàs adüna darcheu müdar lö da lavur e domicil per lung da la lingia dal tren: Ftan-Baraigla, Preda o Samedan. Staziuns dal tren sun lös per rivar e partir, per esser dachasa e bramar il lontan, per as sentir prüvà e be listess vulair viver liber e sulvadi. Id es üna tensiun chi nun ha mai laschà liber a Paulin Nuotclà. Ma quella tensiun til ha eir dat il umus per far crescher tuot seis numerus talents artistics: comics, sgrafits, chant, caricaturas, pittura.

Cun üna buna part da quella lavur artistica ha’l muossà cha tuot quai as lascha far fich bain … eir per rumantsch! El ha muossà cha lavur artistica rumantscha po esser critica e divertenta al listess mumaint, leiva e greiva in üna, enigmatica e tuottüna simpla.

Pigliain sco prüm exaimpel ils «Comics rumantschs» dals ons 1976 – 1989. Üna generaziun intera d’uffants engiadinais bramaiva cha quella pitschna revista blaua vegna mincha mais aint da porta da scoula. Las aventüras da Baldi, Niccal e Jaquan d’eiran il hit. Inschmanchabel es il gö da hockey culla preschantaziun da las squadras da «Spartacus-Prasuot» cunter «Inter-Sport-Surmunts». Ils adversaris da Baldi vaivan nom: «Gion Casura, Hanin Casutt, Gieri Cadaspera, Hasper Casuroura, Gion-Gieri Casuotaint, Tarcisi Cadadouraint e Giaccan Cadadaintoura.» Id es ün umur da bellezza cha Rumantschas e Rumantschs inclegian be subit. Ma impustüt han tuot las scolaras e scolars da quels ons badà, legiond ils «Comics rumantschs», chi nu dà be Asterix ed Obelix, mobain chi’s po eir avair il gaudi cun comics ill’aigna lingua. Id es dimena stat üna promoziun dal rumantsch «avant la lettre».

Amo plü evidaint es quai stat cun sias chanzuns süllas «omlettas sonoras in celluloid», sco cha Paulin Nuotclà ha scrit svess sül cover da sia seguonda platta «Sgurdibels» dal 1979. I nu’s po far oter co da dovrar ün pled bod religius per valütar si’ouvra sco chantautur: Sia musica d’eira üna revelaziun! Süllas «omlettas» ed a concerts dodan Rumantschas e Rumantschs tuot in üna jada ad ün tip barbus cun guitarra, cun üna vusch plütost nonchalanta, cun melodias dret simplas … e chi chanta apunta a gualiv oura e per rumantsch da robas chi van giò sco zücher e restan in testa: «Ed il di giarà ed ün auter vain, ün di daplü, ün di damain chi nu tuorna.» – «Bruno sa da Cla, be cha Cla nu sa chi cha Bruno es e gnanca Schimun.» – «E no eschan its ingio ch’els ans laivan avair e vain fat quai chi laivan da no.» – «Dozai ils peis, povers mamaus!» – «Il prüm chi’d es gnü sarà stat ün chatschader.» I dess amo üna schurma da vers e strofas chi’s pudess recitar e chantar. Probabel ha minchüna e minchün üna frasa chi til compla, üna frasa chi fa rier o chi dà da pensar. Hoz ha la Rumantschia üna richezza incredibla da chantauturas e chantauturs. Paulin Nuotclà es stat il bun exaimpel da la prüm’ura. Apunta, promoziun dal rumantsch sainza chi füss sü quell’etiketta.

In sia carriera da chantautur es Paulin Nuotclà parti sco outsider, sco criticaster chi s’instrafotta da tour pellas cornas a «quels da la gromma». Ma sün seis viadi musical s’ha’l fat daplü amis co inimis. Minchatant s’ha’l dafatta fat daplü amis co quai ch’el vess gnü jent: «El es gnü a’m rovar da cundir il trat, l’oratur dal parti genuin.» Our da l’outsider es dvantà «nos Paulin», ün sochi chi d’eira da chasa tant sco magister in stanzas da scoula sco eir sco sgrafitunz süls plazzals da fabrica e davo la lavur al tavulin. El dvainta ami e cuntschaint da blers – e sia «via fa stortas». El dvainta svess eir l’oget da l’aigna critica d’üna jada, ha svess eir lavur e guadogn grazcha a la speculaziun ch’el ha critichà uschè suvent in chanzuns e caricaturas. Sias chanzuns criticas d’üna jà sun perquai hoz bod profeticas ed eir ün pa muottas. Ma impustüt sun ellas dvantadas popularas. La chanzun «Engiadina» s’ha transmüdada dad üna chanzun critica davart la spopulaziun indigena in ün imni d’increschantüm. La melodia as doda minchatant perfin sco scling da telefonin. Per ün’orma critica d’ün caliber da Paulin Nuotclà es quai bod ün affrunt. Ma da l’otra vart es quai eir il plü grond cumplimaint chi’s po far ad ün chantautur. Scha tias melodias e teis vers dvaintan part dal canon dad üna cumünanza linguistica, lura nun hast fat tuot suotsura, anzi! Plüs dals hits da Paulin Nuotclà fan hoz part da la ierta culturala rumantscha. Quai han ragiunt be pacs.

Il purtret chi resta davo la mort da Paulin Nuotclà es forsa quel da la chanzun «La muntogna da glatsch». Id es üna chanzun plütost insolita in seis repertori, ingio chi nu cumparan persunas. Il vent «soflet davent dal port» quella muntogna da glatsch. E quella «giaiv’e giaiv’e giaiva e mai nun as fermaiva». Be cha’l glatsch «survgniva faudas» dal sulai, ed il glatsch «giaiv’adüna al main». Id es üna trista fin, ma eir üna fin inevitabla da quist coloss da glatsch. Dad ün coloss sco Paulin Nuotclà chi eir «mai nun as fermaiva». Il cuffort pudess esser, chi’d es restada inavo aua alguada. Bler’aua. Aua chi pudess servir forsa per far crescher nouvas muntognas da glatsch. – «Lain verer …», vess chantà Paulin Nuotclà.