In mais da pais

La suandanta frasa è atgnamain in semperverd banal: Durant il matg vegn tut verd! Ma er a livel da las lingias grassas e finas hai dà il davos mais divers evergreens, vul dir istorgias che vegnan e van e turnan e cuzzan e verdegian.

Tar l’Institut Otalpin Ftan (IOF) è la midada dal directori in tal semperverd. Quest mais ha la scola preschentà ses nov directur André Niedermann. L’anteriur directur, Jared Nolan, era stà mo cnap dus onns en uffizi. Exact avant in onn, ils 18 da matg 2025, aveva quel ditg en in’intervista cun la FMR: «Eu nu sun quia per dir in duos, trais ons: ‹Quist d’eira uossa, meis lavur es fat, stat bain!› Eu sun rivà quia per restar plü lönch.» – Mo paucs mais suenter quels pleds è el però svanì tut a la tgeua … En la retrospectiva pon ins dir che similas empermischuns or da la bucca dad in directur da l’IOF valan tant sco sch’ina mustga dal di schess: «Nus ans vesain damaun, empermess!»

Era las stortas e midadas e visiuns en connex cun l’anteriur hotel Bogn Tenigia èn in veritabel semperverd. Quest mais è vegnì scrit in ulteriur chapitel da quel evergreen da la Val Sumvitg. Per l’ina hai dà virivaris en connex cun la dumonda da possess da l’hotel. E lura han ils «novs» possessurs – Tony Meier e Sven Stecher – fatg a savair ch’els veglian «bitschar il Tenigia» or dal sien da Rosaspina e «far flurir» l’hotel. Envers la FMR han els perfin skizzà intginas ideas e visiuns: renovar ils balcuns, installar implants solars vi da la fatschada, attrair giasts da differents segments, realisar ina plazza per campaders, refar il bajetg istoric per giasts da luxus e bajegiar ina tratga da peschs. – Las ideas na mancan damai betg als dus socis turitgais. Tar il Tenigia n’è quai però nagut da nov. Bellas e bunas ideas han gì schon blers. Blers han gia bitschà il Tenigia, senza dentant far flurir l’hotel.

Dapi 70 onns è il Eurovision Song Contest – il ESC – in semperverd annual. Quest mais, al spectacul a Vienna, hai puspè dà in graunin rumantsch en la truscha da colurs, glischs e stars: Il moderatur sursilvan Livio Chistell ha numnadamain beneventà il publicum da milliuns davant in greenscreen da Cuira per dir a la fin: «The 12 points from Switzerland go to Ucraine!» Ma Livio Chistell ha apunta era laschà entrar en sias 30 secundas da gloria europeica intgins pleds rumantschs. A la FMR aveva el gia tradì in’emna avant tge pled ch’el vegnia segir a duvrar: «bellezia». Probabel ha il rest da l’Europa mo chapì «bangaranga».

In veritabel semperverd medial dals davos 4-5 onns è stà il vitg da Brinzauls ch’è stà evacuà plirs mais. Per evitar ch’il vitg ruschnia vinavant sin la vetta mocusa sut las chasas, han il chantun Grischun e la vischnanca Albula/Alvra laschà construir ina gronda gallaria da drenascha sut il vitg ora. Quel ha effect, sco ch’ils responsabels dal project han demonstrà tar ina visita sutterrana: Grazia als conducts pon vegnir drenads davent 1000 liters aua per minuta – e Brinzauls stat quasi salda. Ma quant’aua è quai insumma: 1000 liters per minuta? In simpel quint a chau mussa: Sche il bel Lag la Cresta tranter Flem e Trin vegniss svidà cun quel quantum per minuta, lura fiss el sitg suenter circa in mez onn. Ma nagina tema, preziadas bagnadras e bagnaders al Lag la Cresta: Ils geologs han da far avunda a Brinzauls.

La via tras Las Ruinas – tranter Curaglia e Mustér – è er in semperverd. Gia dapi onns è il project dad in nov tunnel tras la chavorgia en la pipeline. L’entschatta da quest mais èsi stà uschè enavant. Il chantun ha fatg l’emprima siglientada dal tunnel da var 500 meters lunghezza. Grazia a quel tunnel duai la colliaziun tras Las Ruinas – tranter il Lucmagn ed il rest dal mund – daventar pli sperta e segira. Per trair en memoria l’impurtanza da quella colliaziun ha il president communal da Medel regurdà al di da la siglientada ad in fatg istoric d’avant passa 200 onns: «Igl onn 1799 ein ils Franzos arrivai sul Lucmagn, ein serendi a Mustér e han arsentau il vitg.» Ils Franzos avevan fatg quai suenter esser passads tras la chavorgia stentusa – e betg a spassegiond patgific tras in tunnel. Perquai, lain sperar che futurs inimis n’hajan betg udì ch’i dat uss ina colliaziun pli sperta vers Mustér.

Co rapportar or da las regiuns, en temps che las medias han ina crisa? Quella dumonda è dapi ina dunsaina dad onns in semperverd. Per render attent a l’impurtanza dal schurnalissem local, han las medias europeicas organisà ils 5 da matg 2026 in «Di dal schurnalissem local». Blers collegas han gì fitg bunas ideas – er ils collegas da las gasettas da lingua tudestga dal Grischun. Quels han numnadamain organisà quel di in viadi tras l’entir Grischun ed han empruvà da cuntanscher mintga chantunet dal Grischun. Perfin si Süsom Givè, sisum il Pass dal Fuorn, han els fatg fermativa ed ina fotografia vers la Val Müstair. Questa bell’idea, al «Di dal schurnalissem local», avess ins patgific era pudì metter sut il motto: «Nus giain là, nua che nus na giain quasi mai durant il rest da l’onn.»

Ch’il cornettist Simon Gabriel da S-chanf gudogna premis naziunals ed internaziunals, quai è era gia in semperverd. Il giuven da 17 onns suna cun ina ligerezza incredibla tocs enorm pretensius. E suenter ses grond success a Linz da la fin d’avrigl, nua ch’el ha gudagnà il titel da campiun europeic, ha el demussà en in’intervista cun la FMR ch’el è era in absolut profi cun dar respostas: spiertus, divertent e bunamain in pau sabi. En il discurs ha el tranter auter dà tips ad autras musicantas e musicants, per exempel quests dus cussegls: «Ris-cher la roba chi’s fo.» E lura anc quest: «Nu guarder inavous.» Insumma, tgi che guarda ils videos da ses solos a Linz, quel senta svelt: Simon Gabriel lascha siglir uschè svelt la detta sin ses instrument ch’el n’avess gnanc gì peda da guardar enavos.

L’artist Not Vital ha raquintà in u l’auter bel semperverd ils davos onns. Per exempel l’istorgina ch’el haja laschà construir ina scola ad Agadez en la Sahara. U lura la bell’istorgia ch’el haja – cun il retgav da ses buatschs da bronz – finanzià la construcziun d’in ospital en il Nepal. Retschertgas dad RTR han mussà dacurt che quellas duas istorgias constattan be a mesas. L’edifizi ad Agadez en furma da piramida n’è mai propi vegnì duvrà sco scola. Ed instituziuns da sanadad en il Nepal han apparentamain survegnì sustegns detg modests dal famus artist Not Vital. L’entir fact-checking dals collegas dad RTR po forsa cumprovar ina vaira vardad en connex cun semperverds: Las istorginas na vegnan betg meglras e pli crediblas, sch’ellas vegnan raquintadas savens. Anzi, i pudessan perfin vegnir mendras. Bler mendras.