In segund scrutini è incalculabel

I fiss ina premiera. Dapi ventg onns, dapi ch’ins ha sbassà il pli absolut per in sez en la regenza, n’hai mai pli dà in segund scrutini. Avant eri bunamain normal ch’i deva anc ina segunda runda. Savens n’han en l’emprim scrutini betg tuts tschintg sezs dal guvern pudì vegnir occupads. Ils votants e las votantas èn perquai vegnids clamads ina segunda giada a l‘urna.

Forsa era quest onn? La FMR ha dumandà la chanzlia chantunala e presidents u presidentas da partida. Ma nagin na vuless ristgar ina prognosa. Il tenor general è: La probabilitad per in segund scrutini è quest onn pli auta che mai dapi ch’ins ha midà avant ventg onns la furmla co calcular il pli absolut (guarda box).

In segund termin dessi en mintga cas gia. Sche per exempel mo quatter candidats u candidatas cuntanschan ils 14 da zercladur il pli absolut, suonda ils 16 d’avust il segund scrutini. Lura vegniss occupà anc il tschintgavel sez.

Resch novas candidaturas èn lubidas

Picant tar in segund scrutini: La situaziun da partenza sa midass cumplettamain. «Il segund scrutini è in uschenumnà scrutini liber», scriva la chanzlia chantunala. «Quai vul dir ch’era novs candidats e candidatas dastgan s’annunziar.»

Pia betg mo ils candidats e las candidatas ch’han stuì succumber ils 14 da zercladur dastgassan batter per in sez restant. Anzi, i pudess dar ina tut autra constellaziun. Novas figuras – forsa pli prominentas e popularas – dastgassan era candidar. Ina partida che n‘è betg cuntenta cun il resultat en l’emprim scrutini, dastgass remplazzar ses candidat u sia candidata cun ina autra persuna.

Ma era sche be ils candidats e las candidatas che n’han betg cuntanschì il pli absolut restan en cursa, è la constellaziun ina nova. Quellas partidas che han gia segirà lur sez en la regenza, pon en in segund scrutini sustegnair ina autra partida – ina candidatura che n’ha en l’emprima runda forsa gì naginas schanzas.

Dubla incalculabladad

Tut questas constellaziuns d’in segund scrutini èn da preschent incalculablas. Ed incalculabel è era sch’i vegn insumma ad in segund scrutini. I dat duas bunas raschuns persuenter: las bleras candidaturas ed il sistem dad emplenir ora il cedel d’elecziun.

A partir da quest onn na scriva l’electur u l’electura betg pli si sez ils nums sin il cedel. Ils nums dals candidats e da las candidatas èn gia prestampads. Quai è nov. Igl è be pli da far cruschinas – maximal tschintg, uschiglio è il cedel nunvalaivel.

Fin uss stuevan in electur u ina electura enconuscher ils nums da ses favurits per als nudar sin il cedel. In u l’auter po perquai avair scrit si be dus u trais nums. Da far cruschinas è pli simpel. Tschintg cruschinas èn svelt fatgas. Perquai èsi pussaivel ch’i dat quest onn bler dapli vuschs ch’en las ultimas elecziuns.

Resultats gulivs

Centrala è dentant la dumonda, co che questas vuschs sa repartan sin las candidaturas. Sche las vuschs èn repartidas a moda pli guliva, s’augmenta la schanza ch’il pli absolut na vegn betg cuntanschì da tschintg candidats u candidatas. U cun auters pleds: Sch‘era quels e quellas che na vegnan betg elegids fan pulits resultats, crescha la probabilitad per in segund scrutini.

Era l’onn 2010 hai dà bleras candidaturas, diesch en tut. Lezza giada aveva Martin Jäger surmuntà per be 352 vuschs il pli absolut. Il cusseglier guvernativ da la PS è vegnì elegì sin plaz tschintg en la regenza – suenter Martin Schmid, Barbara Janom, Hansjörg Trachsel e Mario Cavigelli.

Sch‘ils candidats e las candidatas che han pers lezza giada avessan fatg dapli vuschs, avess quai augmentà il pli absolut. Martin Jäger avess stuì ir en in segund scrutini. Gliez fiss stà cumbinà cun bleras intschertezzas, pertge ses concurrents pli directs – Heinz Brand da la PPS e Barla Cahannes da la PCD – avevan era fatg bleras vuschs.

Stritgar las vacanzas dal biro d’elecziun?

«Avess», «pudess», «savess» – cun scriver davart la pussaivladad d’in segund scrutini èsi inditgà da duvrar il conjunctiv e dad esser precaut. Ils presidents e las presidentas da partida che la FMR ha contactà sa nuspeschan, sco gia scrit, da far prognosas precisas. Puncto segund scrutini regia ina gronda malsegirtad.

«Tar quai na po la chanzlia chantunala far naginas indicaziuns», è era la resposta da standard la chanzlia chantunala sin dumondas sco: Han ils cedels prestampads ina influenza? Augmentan las bleras candidaturas la probabilitad per in segund scrutini?

Ina dumonda vegn dentant respundida cler e net. I va per las preparativas d’in segund scrutini che procurassan per blera lavur en la chanzlia chantunala. Pon ils collavuraturs e las collavuraturas lura insumma far vacanzas da stad?

«La chanzlia chantunala sco biro d’elecziun chantunal è semtgada sin in pussaivel segund scrutini», scriva Claudia Hartmann, vicedirectura da la chanzlia chantunala. Sch’i vegnia adaquella saja il plan da termins per in segund scrutini sa chapescha da resguardar tar la planisaziun da vacanzas dals collavuraturs e da las collavuraturas dal biro d’elecziun.